ဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ ၊ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ
ၵေႇလၼီႇယ
කැලණිය களனி | |
|---|---|
 ၵျွင်းၵေႇလၼီႇယ | |
  ၵေႇလၼီႇယ | |
| ၵူဝ်ႇဢေႃးတိၼဵတ်ႉ: 06°57′24″N 79°55′14″E / 6.95667°N 79.92056°E | |
| မိူင်း |  မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ |
| ၸႄႈမိူင်း | ၸႄႈမိူင်းပွတ်းတူၵ်း |
| ၸႄႈတွၼ်ႈ | ၵမ်ႇပႃႇႁႃႇ |
| ၸူၼ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်း | UTC+5:30 (လၵ်းၸဵင်ၸူၼ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်း သီႇႁူဝ်ႇ) |
| ၶူတ်ႉသူင်ႇလိၵ်ႈ | 11600 |
| ၶူတ်ႉႁွင်ႉၾူၼ်း | 011 |
ၵေႇလၼီႇယ (သိၼ်ႇႁလ: කැලණිය တမီးလ်: களனி) ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ယွၼ်ႉ ၵျွင်းၽြႃး ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ တီႈၽင်ႇမႄႈၼမ်ႉ ၵေႇလၼီႇယ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵျွင်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လီၼပ်ႉယမ်၊ ပဵၼ်တီႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၵဝ်ႇၵႄႇ ၊ တီႈပိူၼ်ႈႁုၸၵ်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းလင်
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ပိုၼ်းၶိူင်ႇၶမ်ႉၼိုင်ႈဢၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇပိုၼ်းႁၢင်ႈၼႃႈပပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်လၢတ်ႈၼႄ ဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသိၼ်ႇႁလ[1] (ၶိူဝ်းလင်းၵႃ/သီႇႁူဝ်ႇ) ၶဝ်ၼႆႉ ယၢမ်ႈမီးၸဝ်ႈမီးၶုၼ်၊ မီးဝၢၼ်ႈမီးမိူင်း၊ မီးသႃႇသၼႃႇ၊ မီးလိၵ်ႈမီးလၢႆး မႃးႁင်းၶေႃၸဵမ်မိူဝ်ႈလႂ်လႂ်ပုၼ်ႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်းပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းသိၼ်ႇႁလၶဝ်လႄႈ သႃႇသၼႃႇမုၼ်ၶမ်း ယၢမ်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၸိုင် တေႁူႉလႆႈ၊ ပွင်ႇၸႂ်လႆႈ ၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်းယူႇ။
ပိုၼ်းဢွၼ်ႇဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇလိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ မႃးၵမ်းလွႆးလွႆး မိူၼ်ၼင်ႇ လိူၼ်မႂ်ႇသႂ်ၸိုၼ်ႈ ၶိုၼ်ႈထိုင်လိူၼ်မူၼ်းၼၼ်ႉသေ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇလိူၼ်လွင်ႈ မီးလွင်ႈၶွင်ႉၶမ် ၸမ်ထိုင်လိူၼ်လပ်း ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈၸပ်းၾႆးပိူင်းထွင်ႇႁႃ ႁိုင်လၢႆလၢႆသိပ်းပီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢိင် ပိုင်ႈၼိူဝ်ၶုၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႈ။ ပေႃးဝူၼ်ႉတူၺ်း မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ တေႃႈပဵၼ်ၼင်ႇၼႆ၊ ပၢၼ်ယၢမ်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈပဵၼ်ၼင်ႇၼႆ ၽူႈလူလိၵ်ႈႁဝ်းၶဝ်တေဝူၼ်ႉႁူႉႁၼ်ထိုင်ဝႆႉယူႇ။ တႃႇတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉ တူၺ်းဢဝ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၵေႃႈလီ၊ ပၢၼ်ယၢမ်းၼႆႉၵေႃႈလီ ၶုၼ်မိူင်းလႄႈ သႃႇသၼႃႇ၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းသူၼ် လႄႈ သႃႇသၼႃႇ တိုၼ်းၵိုၵ်းၸွမ်းႁွမ်းၽႃၵၼ်ဝႆႉယူႇတႃႇသေႇ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶုၼ်မိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပိမ်ႇပိသႃရ၊ ၶုၼ်ပတေႇၼသီႇၵေႃးသလ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၼပ်ႉယမ်ၵမ်ႉထႅမ်ႈလႄႈ၊ သႃႇသၼႃႇၸဝ်ႈလႆႈၶႂၢၵ်ႈတိူဝ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃး။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသႃႇသၼႃႇ မုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈ ၶေႃႈသင်ႇၵႂၢမ်းသွၼ်မုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း ၸင်ႇႁၢင်ႈလီၵတ်းယဵၼ်သေ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႇလၵ်းလႅမ်သႅမ်း ၵႃႈ မီးတၢင်းႁုတၢင်းႁၼ်၊ မီးလွင်ႈတၢင်းၵတ်းယဵၼ်သိူဝ်းသႃႇၸႂ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉၵေႃႈ ပေႃးၵူၼ်းၸိူဝ်း မႃးလူႇမႃးဝႆႈ ႁၼ်မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းပၼ်ႁႂ်ႈၸႂ်ၵတ်းယဵၼ်တႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်ၼႆ ယွၼ်ႉဝႃႈမၼ်း မီးပိုၼ်းၼႅၼ်ႈၼႃမႃးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈတႄႇပိုၼ်း ၶိုၼ်းဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၵေႇလၼီႇယ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝဵင်း ဝဵင်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ဝတ်ႉၽြႃးမႃးတႄႇမီးဝႆႉသေ ၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းဢပုမ်ႇ ရႃႇမႃႇယၼ ၼၼ်ႉတႄႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ “မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢွၼ်ပူၼ်ႉမႃးႁိုင်လၢႆႁူဝ်ပၢၵ်ႈပီ ဢွၼ်တၢင်းသႃႇသၼႃႇမုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင်မႃး တီးမိူင်းလင်းၵႃၼၼ်ႉ ဝဵင်းၵေႇလၼီယၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်တီးဢၼ်ၶုၼ်ၸၢႆး ဝိပိသျၼ ယူႇသဝ်း၊ မိူဝ်ႈဝၢႆးသေမၼ်း ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈရႃႇမ သေ တိုၵ်းပႄႉပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸဝ်ႈရႃႇဝၼ ၼၼ်ႉယဝ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ [2] သမ်ႉထႅင်ႈ ၵေႇလၼီႇယ ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၵူၼ်ႈၶိူဝ်း ၼႃႇၵ [3] ၶဝ်ယူႇသဝ်းထင်မႃးဝႆႉၸဵမ်ႁိုင်ၼႆၵေႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵပ်းၵၢႆႈလူၺ်ႈ လွင်ႈဝတ်ႉၽြႃးလူင် ၵေႇလၼီႇယၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပီႈၼွင်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသိၼ်ႇႁလၶဝ် ၸင်ဝႆႉၼႂ်းဢူၵ်းၼႂ်းၸႂ်ၶဝ်ယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉ မႁႃႇဝမ်ႇသ၊ တွၼ်ႈ (1) ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈလႆႈမႃး ဢႅဝ်ႇထိုင် တီႈၼႂ်းၵုၼ်လင်းၵႃၼႆႉ သၢမ်ပွၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေပုတ်ႉထၶမ်းၸဝ်ႈ ႁူပ်ႈလႆႈၺၢၼ်ႇတြႃးယဝ်ႉ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီတူၼ်ႈပႅတ်ႇၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶုၼ်ၼႃႇၵ “မၼိဢၵ်ၶိၵ” ၽိတ်ႈမွၵ်ႇပၢင်းဝႆႉလႄႈ မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇႁွတ်ႈမႃး ၼႂ်းၵုၼ်လင်းၵႃ တီႈၼႃႇၵၻီႇပ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵမ်းထူၼ်ႈသွင်သေ သမ်ႉယေႃးတီႈဢၼ်ပုတ်ၸဝ်ႈလႄႈ တင်းလုၵ်ႈၼွင်ႉတပေး မၼ်းၸဝ်ႈ မႃးသဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉတေႃႇထိုင်ပၢၼ်ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပပ်ႉပိုၼ်းၶဝ်ယိူင်းၸူးလၢတ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ မီးလိူင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉ ဢၼ်လီၸႂ်လဵၵ်ႉၶေႃးၶူမ်ဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉၸၢႆးၶုၼ်ႁေႃၶမ်း လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၵူတ်ႇၺႃး တိတ်းႁွႆႈၵဵဝ်ႈၶွႆႈၵၼ်တၢင်းၼၢင်းႁေႃၶမ်းလႄႈ လႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇ။ ၸႂ်ဢမ်ႇလီလူၺ်ႈတၢင်းႁၵ်ႉတူၵ်းသုမ်းလႄႈ လုၵ်ႈၶုၼ်ၵေႃႉၼႆႉ ၸင်ႇႁႃၵူၼ်းသူင်ႇလိၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၼင်ႇမုၼ်ၸဝ်ႈ တူၼ်ၼိုင်ႈ ပႃးလိၵ်ႈႁၵ်ႉမၼ်းသေ ၵႂႃႇၸူးတီႈၵေႇလၼီႇယ တီႈၼႂ်းႁေႃ။ ၵူၼ်းသူင်ႇလိၵ်ႈၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းမီးၶေႃႈၸိသင်ႇ ႁႂ်ႈၵဝ် ၼဝ်းၸွမ်းၸဝ်ႈၸၢင်းၶဝ် ဢၼ်ၸဝ်ႈဢရႁၼ်ႇၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢွၼ်ႁူဝ်သေ တေၵႂႃႇႁပ်ႉတုင်းဢဝ်ၶဝ်ႈသွမ်း တီႈၼႂ်းႁေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်လိၵ်ႈပွႆႇပၼ်တီႈႁိမ်းတိၼ်ၼၢင်းႁေႃၶမ်း။ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးမၢဝ်ႇသၢဝ်ၶဝ် ပၼ်လိၵ်ႈၸူးၵၼ် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းသူင်ႇလိၵ်ႈၵေႃႉၼႆႉ ပွႆႇလိၵ်ႈပၼ်တီႈတိၼ်ၼၢင်းႁေႃၶမ်း သမ်ႉၺႃးတီႈပၢၵ်ႇၼႃႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း။ ၵေႃႉဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းထၢင်ႇထိူမ် မီးတၢင်းၽိတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းသေ ယွၼ်ႉဝႃႈလိၵ်ႈတႅမ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ် တၢင်းလၢႆးမိုဝ်းမၼ်းၸဝ်ႈ။ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းပႃးၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇတၢင်းၽိတ်း ဢဝ်ထိုမ်ႈသႂ်ႇတီးၼႂ်းမေႃႈၼမ်ႉမၼ်းၽူတ်ႉ။ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းသမ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇမတ်ႉသေ ပွႆႇလွင်ႈၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉႁိမ်းၸမ်ပႅတ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တူၵ်းၸႂ်တိုၼ်ႇၽၢၼ်ႈ လူၺ်ႈတၢင်းမိူၵ်ႈလိူင်းၶုၼ် ၼိူဝ်ၸဝ်ႈမုၼ်ၼင်ႇၼႆသေ ၽီၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸႂ်လမ် ငမ်ပိူပ်ႈၼမ်ႉၽၢႆႇပွတ်းတူၵ်း ၼင်ႇၵဵၼ်လွႆ မႃးလူၵ်ႈပႅတ်ႈဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးလၢႆလၢႆလၵ်း။ ၵေႇလၼီႇယ တီႈၽွင်းငမ်းၵေႃႈ ယၢမ်းၼႆႉ မီးဢဝ်မွၵ်ႈသီႇလၵ်းၵူၺ်း။ ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉ တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸင်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၶုၼ်ၶဝ် တႃႇႁႂ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇယဵၼ်ၼိမ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢဝ်လိၵ်ႈယိင်းသၢဝ်မၼ်း ဢၼ်ၸမ်ၸႂ်မၼ်းတီႈသုတ်း ဢၼ်မၼ်းဝႆႉၵႃႈၶၼ်တီႈ သုတ်း၊ ဢၼ်မၼ်းႁၵ်ႉတီႈသုတ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ပပ်ႉပိုၼ်းဝႃႈဝႆႉ လိၼ်တႅၵ်ႇငၢၵ်ႈပဵၼ်ၾႆးမႃး ဢိုၼ်ဢဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၶီႇမီးယူႇၼိူဝ်ၸၢင်ႉမၼ်း။ ယိင်းသၢဝ်ဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၶုၼ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၸွမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ၵႂႃႇၸူးၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇ။ ၵႂႃႇပဵၼ်မွၵ်ႇႁၢင်ႈလီပုၼ်ႈတႃႇ ၶုၼ် ၵႃႇဝၼ်ႇတိတ်သ ဢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဝႆႉယူႇတီႈၼၼ်ႈ။ လုၵ်ႈႁူမ်ႈသွင်ၶႃ ၼႆႉ ပဵၼ် တုတ်ထၵႃႇမၼိ ဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ၶုၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသိၼ်ႇႁလၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾႁူဝ်ႇၾႅတ်ႇသိူဝ်ႇ(ရ်) မႃႇလိၼ်ႇ ၽီးရိတ်ႉသ် [4] ထတ်းသၢင်ဝႆႉဝႃႈ လိူင်ႈ ၵလျုႇၼိတိတ်ႉသ ၼႆႉ မီးသၢမ်ပွတ်းသၢမ်တွၼ်ႈၵိုၵ်းပိုၼ်း-
- လိူင်ႈၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ဢုတ်ႉထိယ ၵဵဝ်ႇၵပ်းၼၢင်းႁေႃၶမ်းသေ ထိုင်တီႈၵေႃႉသူင်ႇလိၵ်ႈ သမ်ႉပေႃးလႆႈၶၢမ်ႇၶႃႈႁႅမ်တၢႆ၊
- ဢၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇလူၵ်ႈၼွင်းတီႈၼႂ်းမိူင်းႁေႃၶမ်း ၵေႇလၼီႇယ၊
- လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ် ဝိႁႃႇရမႁႃႇတေႇဝီႇ (လုၵ်ႈယိင်းသၢဝ် ၵလျႃႇၼီႇထတ်ႉသ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇဢဝ်လွင်ႈၼမ်ႉ မိူဝ်ႈၼမ်ႉၼွင်း) တင်း ၵႃႇဝၼ်ႇတိတ်ႉသ ၼဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီႈ ရေႃးႁၼမႃႇၵမ ၼၼ်ႉ။
ပေႃးဢမ်ႇဢဝ်လိူင်ႈမုၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇ ဢဝ်သႂ်ႇတီႈၼႂ်းမေႃႈၼမ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ ၽၼ်ႈလေႃးၵၼ် ၼင်ႇသၢႆၸိူၵ်ႈဢၼ်လဵဝ် ၼင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉၸိုင် လိူင်ႈသၢမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ဝႆႉႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း။ လိူင်ႈဢၼ်ဝႃႈ မုၼ်ၸဝ်ႈလႆႈၶၢမ်ႇသႂ်ႇၼႂ်းမေႃႈၼမ်ႉမၼ်ႈၶႃႈႁႅမ်တၢႆၼၼ်ႉ လႅပ်ႈပဵၼ်ဝၢႆးလင် မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၼႂ်း 19 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ။ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁုဝႃႈ ဢၼ်ဢဝ်လိူင်ႈမုၼ်ၸဝ်ႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၶုၼ် ၸုၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈသၢမ်လိူင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉ ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၼင်ႇၸိူင်း ယိူင်းၸူးယႃႇႁႂ်ႈၸဝ်ႈၶုၼ်လႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၵုၼ် ၽိတ်းၽႅၵ်ႇၸဝ်ႈမုၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽီပၢင်ႇလၢႆႇပေႃးလႆႈၸႂ်လမ်။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇတွၼ်ႈသွၼ် ၸႃႇတၵၸၢတ်ႈၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွင်းမူးဝတ်ႉဝႃး ၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃး
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]တီႈၼိူဝ်ၼႆႉ လၢတ်ႈမႃးဝႆႉဝႃႈ ဝၢႆးမၼ်းမႃး ၶုၼ်ၼႃႇၵၶဝ်ၵေႃႇဝႆႉၵွင်းမူးတီႈဢၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈ တင်းလုၵ်ႈၼွင်ႉတင်းလၢႆ မႃးသဝ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈ 3 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ပီႇၸီႇၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မႃႇၵမယတ်ႉထႃႇလယတိတ်ႉသ ဢၼ်ပဵၼ်လၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တေဝႃၼမ်ႇပိယတိတ်သ ၶိုၼ်ႈၸၢမ်ႇႁေႃ တီႈၼႂ်းမိူင်း တၵ်ႉၶိၼတေသ တီႈဝဵင်းၵေႇလၼီႇယ။ မၼ်းၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၵွင်းမူး ဢၼ်ၶုၼ်ၼႃႇၵၶဝ် တႄႇမႃးမိူဝ်ႈဢွၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈယႂ်ႇတိူဝ်းလိူဝ်မႃးထႅင်ႈၵူၺ်းသေဢမ်ႇၵႃး ယင်ႈသၢင်ႈပျသၢတ်ႈၸၼ်ႉ လင်ၼိုင်ႈပႃး။ ဝၢႆးသေ ဢူႈမၼ်းၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇ ၶုၼ် ယၻ်ထႃႇလယတိတ်ႉသ ၼႆႉ ၸင်ႇဢၢပ်ႈမိူင်းႁေႃၶမ်း ၵေႇလၼီႇယ ပၼ်ၶုၼ် ၵေႇလၼီႇတိတ်သ ဢၼ်လၢတ်ႈမႃး ၼႂ်းလိူင်ႈတီႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼႆႉ ပပ်ႉပိုၼ်းၶဝ်ဢမ်ႇလၢတ်ႈလိူင်ႈ ၵေႇလၼီႇယ သင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ် တုတ်ႉတၵႃႇမၼိ လႆႈႁူႉဝႃႈ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈႁႃႈပၢၵ်ႇ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ၵေႇလၼီႇယ သေ ၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးပွႆးထႃႇပၼႃႇ ၵွင်ႈမူးရုဝၼ်ႇဝေႇလိသေယ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႈ ၵေႇလၼီႇယ ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ငဝ်ႈၸိုင်ႈလူင်ထေႇရဝႃႇတ ဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႈတၵ်ႉၶိၼတေႇသ ၼႂ်းမိူင်းလင်းၵႃ။ သမ်ႉထႅင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်ႈလူၼ်ႉထိုင်ပႃး ၸိူဝ်းပဵၼ်မိူင်းထေႇရဝႃႇတ။
ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်မႃး ယွၼ်ႉဝႃႈၵေႇလၼီယၼႆႉ ပဵၼ်တီးသွၼ်ထမ်း တမ်းၸႂ်ၽၢႆႇႁဵၼ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပိတၵတ်ႉၸဝ်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈ '1476.AD' ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမွၼ်း မိူင်းရႃႇမၺ်ႇၺႃႉ(သထုင်ႇ) ၸင်ႇသူင်ႇသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ ၸိူဝ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇပိၵတ်ႉၸဝ်ႈ တၢင်တူဝ်ၽႅဝ်ႁွတ်ႈထိုင်မိူင်းလင်းၵႃမႃး။ ၶဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ႁဵတ်းဢဝ်ထမ်းပိတၵတ်ႈၸဝ်ႈထႅင်ႈ၊ ၸဵမ်ဢဝ်လၢႆးလူ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇၵႂႃႇသေ ၶိုၼ်းၶၢမ်ႇၸၢင်းမႂ်ႇ တီႈသိမ်ႇၼမ်ႉၵေႇလၼီႇယ တီႈဢၼ်မုၼ်ၶမ်းၸဝ်ႈ ယၢမ်ႈမႃးဢၢပ်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းလင်းၼႆႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ် ပရၢၵ်ႉၵမပႃႇႁူႉ Vi ၵေႃႉၽွင်းငမ်းဝႆႉလႄႈ မၼ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈလီလီ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင် ၼင်ႇဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်မီးဝႆႉ။ မိူဝ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈ ပွၵ်ႈဝၢႆႇသၢႆႇႁွတ်ႈထိုင်ၶိုၼ်းမိူင်းမွၼ်းၼၼ်ႉ ၶုၼ် ထမ်ႇမၸေတီႇ ဢဝ်ၶဝ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၶိုၼ်းပူၵ်းတင်ႈသႃႇသၼႃႇတေႇရဝႃႇတ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ဢၼ် ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇမူတ်းသႂ်မႃး။ တႃႇႁဵတ်းတီႈမၢႆတွင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတီႈၵေႇလၼီယၼၼ်ႉ မၼ်းတင်ႈဝႆႉ သိမ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ “သိမ်ႇၵလျႃႇၼီႇ” ၼႆသေ ၶႅၵ်းတႅမ်ႈၵိုၵ်းလိၵ်ႈႁိၼ် ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းမီးဝႆႉယူႇ တီးၼႂ်းဝဵင်းပႃႇၵိူဝ် (ပၵူဝ်း-ပဲခူး) ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းၼႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆႉၽွင်ႈလႄႈ ဝတ်ႉၽြႃးလူင်ၵေႇလၼီယ မီးၸိုဝ်ႈမီးသဵင်ၵိုၵ်းပိုၼ်းမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈသိပ်းပီ ဝၢႆးသေပွႆးၶၢမ်ႇၸၢင်း တီးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ ၶုၼ် ပရၢၵ်ႉၵမပႃႇႁု IX ၼင်ႈႁေႃတီႈ ၸယဝတၼပူႇရၵေႃႉတေႉ သေ ၸိသင်ႇဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယလုလႅဝ်ဝႆႉလႄႈ ႁႂ်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၶိုၼ်း မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1527 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူင်ႈမႄးၵုမ်းဢၼ်ၼႆႉ ၶႅၵ်းမီးဝႆႉတီႈၼႂ်းလိၵ်ႈႁိၼ် ဢၼ်တိုၵ်ႉၵိုတ်းမီး တိုၵ်ႉလူလႆႈယူႇတေႃႈယၢမ်ႈလဵဝ် တီးဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လပ်းသိင်ႇ လႄႈ လႅင်း
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ 1505 ပဵၼ်ပၢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်း ပေႃႇတူႇၵိတ်သ် (Portuguese) ၶဝ် ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဝႆႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶဝ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼပ်ႉယမ် သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉလႄႈ သႃႇသၼႃႇတၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် တၢင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းလင်းၵႃ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸူဝ်ႈၼႂ်းပၢၼ်ၶဝ်မႃးၽွင်းငမ်းဝႆႉၼႆႈ ၶဝ်ဢမ်ႇပၼ်ႁႅင်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ထိုင်မႃး 1575 ၼၼ်ႉ ယင်းၸုတ်ႇၽဝ်ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ဝတ်ႉၽြႃးလူင်ၵေႇလၼီႇယ ပႃးၵွၼ်ႇ။ လိၵ်ႈႁိၼ်ဢၼ်ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း လွင်ႈၵုမ်းလုမ်းလႃးဝတ်ႉၽြႃး မိူဝ်ႈ 1527 သေ ၵိုတ်းဝႆႉတေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉၼႆႉ မီးႁွႆးၸတ်ႉၸၢၵ်ႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၶဝ်ယႃႉဝတ်ႉလႅဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1692 ၼၼ်ႉ တတ်ႉၶျ် (Dutch) ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းဝၢႆးလင် ပေႃႇတူႇၵိတ်ႉသ်ၶဝ်ၸမ်ႉ မႃးႁဵတ်းၶျိူတ်ႉၶျ် (Church) တီးၼပ်ႉယမ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶရဵတ်ႉ တီးဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယသေ ပၢႆၸိသင်ႇတဵၵ်းတဵင်ႁႂ်ႈမုၼ်ၸဝ်ႈမုၼ်ၸၢင်း ၼႂ်းဝတ်ႉဢွၵ်ႇယၢၼ်ပၢႆႈၵႂႃႇ။ ၶုၼ်လင်းၵႃမိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ထမ်ႇမႃႇလၵုမႃႇရလ ယင်းႁပ်ႉဢဝ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၶရိတ်ႉ မိူဝ်ႈ 1555 ၼၼ်ႉ။ တႄႇမႃးပၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵျွင်းၶရိတ်ႉလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၶရိတ်ႉၶဝ်၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼပ်ႉယမ် သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉၶဝ် ၽႄႈတိူၼ်းၼမ်မႃး ၵိုတ်းၵိုၵ်းတေႃႇထိုင်ႁၢၼ်ႉၼႆႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်းၼၢတ်ႈ ၵႂႃႇမီးတီႈၼႂ်း ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵူၺ်းသေ ဢမ်ႇမီးတီႈၶုၼ်မိူင်းလင်းၵႃၶဝ်ယဝ်ႉလႄႈ လႆႈၵူမ်ႈၵွမ်းၼွမ်းၶၢမ်ႇႁိုင်မႃးလၢႆလၢႆပီ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းပွႆႇပိုၼ်ႉပွႆႇပႅတ်ႈၵႂႃႇ တၢင်းႁိုင် မွၵ်ႉသွင်ပၢၵ်ႇပီ။
မိူဝ်ႈပီ 1750 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢၼ်ၶုၼ်ၵၼ်ႇၻီႇ (Kandy) ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵိတ်ႉတိသီႇရိရႃႇၸသိင်ႇႁႃႇ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ။ ၶုၼ်ပႃးၼႆႉ တႄႇဢွၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင် ႁႂ်ႈသႃႇသၼႃႇၽႄႈတိူၼ်းၶိုၼ်း တီႈၼႂ်းၶွပ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမၼ်း ၼႂ်းၵၼ်ႇၻီႇ ထိုင်တီႈပေႃးလူၼ်ႉထိုင် ၶွပ်ႇလႅၼ် ၸိူဝ်းၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် တိုၵ်ႉၽွင်းငမ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၶတ်းၸႂ်ဢဝ်ၶိုၼ်းဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယတႄႉၵေႃႈ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းတတ်ႉၶျ်ၶဝ် ဢမ်ႇပႆႇယွမ်းပၼ်ၶိုၼ်း။ ႁူမ်ႈဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းလိူင်ႈသႃႇသၼႃႇမႃးပေႃးၼႆ ၼမ်ႉၸႂ်ၶဝ် ပဵၼ်ဢၼ် ယွၼ်ႇယၢၼ်းပၼ် ၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ်မႃးယူႇ။ ၶဝ်ဢမ်ႇယႃႉဢမ်ႇၵဝ်းၾိင်ႈဝႆႈသႃ ၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ်သင်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼႃႈတတ်ႉၶျ်ၶဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၽႅၵ်ႉလ်ၶ် (Falck) မီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉမႃး၊ မၼ်းယင်းၵႂႃႇလႄႇတီႈဝတ်ႉ ပဵၼ်လၢႆလၢႆပွၵ်ႈသေ ဢုပ်ႇမိုတ်ႈၵိုဝ်းမုၼ်ၸဝ်ႈမုၼ်ၸၢင်းၶဝ်ပႃး။ ထိုင်းမႃး ပီ 1767 ႁူဝ်ၼႃႈတတ်ႉၶျ်ၵေႃႉၼႆႉ သူင်ႇၽူႈတၢင်တူဝ်ၸုမ်းၼိုင်ႈ ၵႂႃႇတီႈၵၼ်ႇၻီႇ။ ၶဝ်ပဵၼ်ဢၼ်မေႃမိုတ်ႈၵိုဝ်းမႃးဝႆႉ။ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸဝ်ႈ ဢတ်ႉထၻသ်ႉသီႇ တူၼ်ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈလူင် ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယဝႆႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးဢူဝ်းၵၢတ်ႇတိုဝ်ႉတၢင်းၶိုၼ်းသၢင်ႈၶိုၼ်း ဝတ်ႉၽြႃးလူင်ၵေႇလၼီႇယမႃး။
ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီ 1779 ၼၼ်ႉၸမ်ႉ ၸဝ်ႈ ပုတ်ႉထရၵ်ႉၶိတ (လုၵ်ႈၼွင်ႉၸဝ်ႈဢတ်ႉထၻသ်သီႇ) လႆႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ် ၶုၼ်ၵၼ်ႇၻီႇသေ ၶိုၼ်းမႄႈၵုမ်းလုမ်းလႃးၵွင်းမူး၊ ႁွင်ႈဝႆႈၽြႃး၊ ႁွင်ႈၼွၼ်း၊ ႁွင်ႈမိုဝ်ႉႁွင်ႈသုင်းပဵၼ်း၊ ႁွင်ႈႁေႃးထမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၶုၼ်ၵၼ်ႇၻီႇ ႁၼ်တၢင်းၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ၸဝ်ႈၼႆႉတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈၵႂႃႇ။ လုၵ်ႉတႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ၶုၼ်ၵၼ်ႇၻီႇ ႁႂ်ႈတႅမ်ႈၼိူဝ်ၶႅပ်းတွင်းမွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈပႃးၼႆႉယဝ်ႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ထမ်ႇမလႄႈဝိၼယ သိုပ်ႇပုတ်ႈဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈ။ ပီတႅမ်ႈလိၵ်ႈသႂ်ႇၼိူဝ်ၶႅပ်းတွင်း တႃႇတူၼ်လွင်းပုတ်ႈၼင်ႈဝတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ ၼႂ်းပီ 1780 ၼီႈ။ ၶႅပ်းတွင်းဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႂ်တိုတ်းတူၼ်လွင်း တႃႇလႆႈၼင်ႈဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈ 1916 ၼၼ်ႉ လႆႈႁုဝႃႈ မုၼ်ၸၢင်းတၢင်ႇတူၼ်လၵ်ႉဢဝ်ၶႅပ်းတွင်းၼႆႉပႅတ်ႈသေ ဢမ်ႇႁုဝႃႈၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈလႂ်ယဝ်ႉလႄႈ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ၶႅပ်းတွင်းဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၼႂ်းမိုဝ်း ၽူႈၼင်ႈဝတ်ႉမႃးထႅင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ဢင်းၵဵတ်ႉၶဝ်ယဵပ်ႇတဝ်ႈ ၶႂၢၵ်ႈၶဝ်မႃးၼႂ်းမိူင်းလင်းၵ မိူဝ်ႈ February,16,1796 ၼီႈ။ ႁႅင်းဢမ်ႇငၢမ်ႇၵၼ်လႄႈ တတ်ႉၶျ်ၶဝ် လႆႈယွမ်းၵၢၼ်ႉထွႆႁူၼ်လင်ပၼ်ဢင်းၵိတ်းၶဝ်ၵႂႃႇ။
ပီၵေႃႇၵုမ်း ဝတ်ႉၽြႃးလႄႈသိုၵ်း
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၵေႃႇၵုမ်ႈလုမ်းဝတ်ႉၽြႃးၼႆႉ တႄႇမႃးထႅင်ႈမိူဝ်ႈပီ 1880 ၼီး။ ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်းမႃး မိူဝ်ႈပွတ်းလင် 19 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ။ ၵူၼ်းၵေႃႇတင်ႈၸုမ်း Theosophical Society တီႈၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵ သွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Colonel Henry Steel Olcott EL; လႄႈ Helena Petrovna Blavatsky Lugrxawrdl; New York မိူဝ်ႈလိူၼ် December 1878 ၼီႈၼၼ်ႉသေ ဝၢႆႈႁိူဝ်းမႃးတၢင်းဢွၵ်ႇ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈယဵပ်ႇယၢင်ႈၽင်ႇၵုၼ်လင်ၵႃမႃး မိူဝ်ႈလိူၼ် May 17 1880 ၼီႈ။ ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ ၵူၼ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႂ်းမိူင်းၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇႁုၸၵ်း၊ ၶႃၶိုၼ်းလၢတ်ႈႁင်းၶႃတႄႉ ၶႃပဵၼ်ၵူၼ်းဝႆႈၽြႃးၼႆ။ လႆႈႁုဝႃႈ သၢႆငဝ်းလႅင်းသႃႇသၼႃႇ မိူဝ်ႈပဵၼ်ပွႆးပၢင်ႁိမ်ၼမ်ႉၵႂၢမ်းၵၼ် 1872 ဢၼ်မႃးႁွတ်ႈတီႈဝတ်ႉ တေၵုၼႃႇၼၼ်ႇတ ၶဝ်ပႃးတီႈ ပၼတုရ မိူင်းလင်းၵႃၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ၽႄႈၸွတ်ႈႁွတ်ႈ ႁိူဝ်ႈလႅင်းထိုင်လႅၼ်လိၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၶွင်ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇပႃး။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လွင်ႈဝႃႈၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းဝႆႈၽြႃးသေ ၽႅဝ်မႃးၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးဝႆႉယူႇဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈၶဝ်ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃးၼႆႉ မီးၵူၼ်းယိပ်းၸွမ်ပိဝ် ဢၢၼ်ႇပၢၵ်ႇမၼ်းသေ ႁပ်ႉႁွင်းဢဝ်ၶဝ် တေႃႇထိုင်တီႈလေႃႉတေၶီႇၼၼ်ႉ။
ဝၢႆးသေဝူင်ႈၼိုင်ႈ သွင်ၶႃမႃးတၢၼ်းမွၵ်ႇ ၶုပ်ႉၶဝ်ႇၼင်ႈဝႆႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈလူင်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈဝတ်ႉသွၼ်ႁဵၼ်း ဝိၵၸယႃႇၼၼ်ႇတပိရိဝေႇၼ တီႈၼႂ်းၵၢင်ဝဵင်းၵေႃးလ် (Gall) ႁပ်ႉတုင်းဢဝ်သိၼ်ႁႃႈတမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈ ပုလတ်ႉၵႃႇမသုမၼတိတ်ႉသ ပႃး။ ၶဝ်ဢႅဝ်ႇၽႅဝ်တီႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၼိုင်ႈသေ Col. Olcott ႁေႃးတြႃးပၼ် ၵူၼ်းမိူဝ်းၶဝ်လၢႆလၢႆတီႈ။ လိူၼ်ၵျုၼ်ႇၸဵတ်းဝၼ်း ၼႂ်းပီၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ Col. Olcott ၶဝ်ဢႅဝ်ႇၽႅဝ်ဝတ်ႉ ၵေႇလၼီယသေ တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉမၢႆဝၼ်းမၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈ “ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလီလူလီဝႆႈထိသုတ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်းၵုၼ်လင်းၵႃ” ၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးထႅင်ႈပီၼိုင်ႈၵေႃႈ မၼ်းဢႅဝ်ႇထိုင်ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယသေ လၢတ်ႈႁေႃးတြႃးပၼ် ၵူၼ်ႈဝႆႈၽြႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းလိူၼ်ႁူၵ်းမူၼ်းဝိသႃႇၶၼၼ်ႉ မၼ်းၸွႆႈႁႃပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇပၢႆးၵၢၼ်ႁဵၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းပုတ်ႉထပႃး။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၼၼ်သေတ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဝၼ်းဝိသႃႇၶၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးပဵၼ်ၼမ်ႉပဵၼ်တူဝ်မႃးသင်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဝၼ်းဝိသႃႇၶ (ဝေသၵ်ႉ) ၼႆႉ ပႆႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီ 1885 ၼီးၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ Governor Sir Arthur Gordon ၸင်ႇလႆႈၸႂ်တႅပ်းတတ်းပၼ် ဝၼ်းဝိသႃႇၶ ႁႂ်ႈပဵၼ်ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵူၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉတၢင်းၶတ်းၸႂ် Col. Olcott လႄႈ ႁိၵ်ႉၵတုဝေသီႇရိသုမင်ႇၵလ ယဝ်ႉ။
လႆႈႁုဝႃႈ သိမ်ႇမႂ်ႇလင်ၼိုင်ႈ တႄႇပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1880 ပၢၵ်ႇပီဝၢႆးလင်ၶုၼ်ၵိတ်ႉတိမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးဝတ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1888 ၼၼ်ႉ မီးမႄႈႁိူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ႁေႇလေႇၼ ဢႃႇယုသၢဝ်းသီႇ (ဢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်တင်း ၽူႈၸၢႆးၶိူဝ်းၸၼ်ႉသုင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်းလႆႈသိပ်းႁူၵ်း) ၶိုၼ်းၵုမ်းလုမ်းလႃးၶိုၼ်းပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇလႄႈ ၸွမ်မုင်းဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယမႃး။ တၢင်းၶတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ မႃးဝႆႉတႄႉတႄႉ။ ထိုင်ႁွတ်ႈမႃးမိူဝ်ႈ လိူၼ် January 10, 1927 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼၢင်းၵေႃႉၵဝ်ႇၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶိုၼ်းတၼမ်းဢုတ်ႇငဝ်ႈ ႁႂ်ႈဝတ်ႉၸဝ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်းသေ ဢမ်ႇၵႃး သၢင်ႈမႂ်ႇပႃးဝတ်ႉၽြႃးလင်ၼိုင်ႈ။ ၼႂ်းပီၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဝေႃးလ်ထိူဝ်ႇရ်ဝိၵျေႇဝၻၼ တင်ႈပၼ်ပွႆးၽြႃး ၻုရုတုပေႇရေႇႁၼ ဢၼ်သိုပ်ႇပဵၼ်ယူႇတေႃႇႁၼ်ႉၼႆႉ ၵူႈပီပီၼၼ်ႉမႃး။ ၼႂ်းလိူၼ် November 1935 ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၢဝ်ႁႅင်းဝႆႉလႄႈ မၼ်းၼၢင်းၸင်ႇႁွင်ႉဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်း မႃးၸူးတီႈၶၢင်ႈၵူႇၼွၼ်းမၼ်းသေယဝ်ႉ ႁႂ်ႈၶဝ်ၶပ်ႉၶိုင် လွင်ႈၵေႃႇၵုမ်းၶိုၼ်းဝတ်ႉ ပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈ ၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်မၼ်းမိူဝ်ႈမၼ်းယင်းပႆႇတၢႆၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႄးၵုမ်ႈလုမ်းလႃး ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၸဵမ်ၵူၼ်းၶပ်ႉႁိၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ ၵူၼ်ႈတဵၵ်းၶမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢိင်ႇလူၺ်ႈမေႃမိုဝ်းလင်းၵႃ မေႃၸၼ်ႁၢင်ႈလူင် ၸိုဝ်ႈႁွင်ႈ သေႃးလိယတ်ႉသ်မႅၼ်းတိတ်ႉသ် ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေႁၢင်ႈႁႅၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈလီလီသိပ်းပီ မိူဝ်ႈဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ ၼႂ်းလိူၼ် January 1937 ၼီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းမႄႈတၵႃႇ ယၢတ်ႇၼမ်ႉလူႇၵၢပ်ႈၼွပ်ႇဢၢပ်ႈဝတ်ႉၽြႃးမႂ်ႇၼႆႉ ပၼ်တီႈသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ။ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ် မႄႈတၵႃႇဝတ်ႉ ၸူမ်းသိူဝ်းႁူမ်ၸူမ်းသႃႇထုဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢင်ႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် မေႃၸၼ်ႁၢင်ႈလူင် သေႃးလိယတ်ႉသ်မႅၼ်းတိတ်ႉသ် တိုၵ်ႉၸၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ပႆႇယဝ်ႉတူဝ်ႈသဵင်ႈ။ မႄႈတၵႃႇဝတ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁၼ် မိူဝ်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၼႆႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈလီငၢမ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ သိုဝ်ႈၼႃႈသိုဝ်ႈတႃ။ ဝႃႈၼၼ်သေ တႃႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလႆႈတၢၼ်းဝတ်ႉမႂ်ႇ ဢၼ်တေၵိုၵ်းပိုၼ်းတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ယိုၼ်ႈၼွပ်ႈပၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈဝႆႉ ယဝ်ႉလႄႈ တေမီးတၢင်းႁၢၼ်ႉၸႂ်ၵႂေႃႇတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇ။
ဝၢႆးသေၼႆႉ ပွႆးၽြႃးဢၼ်တႄႇႁူဝ်ငဝ်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 1927 လႄႈ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ လူဝ်ႇမီးၸုမ်းထိင်းၵုမ်းလုမ်းလႃးဝတ်ႉ တႃႇမိူဝ်းၼႃႈၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸုမ်းၵေႃးပၵ ဝတ်ႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သီႇရိၵလျုႇၼီႇဝိႁႃႇရၻႃႇယၵသၽႃႇ ၽုတ်းမီးမႃး။ တႃႇပဵၼ်မႃးႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမႄႈတၵႃႇ ဝတ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဝေႃးလ်ထိူဝ်ႇရ်ဝိၵျေႇဝၻၼ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈၵၢၼ်ၵုမ်းထိင်းလုမ်းလႃးဝတ်ႉၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင် ဢမ်ႇၵႃး ၸဵမ်ပွႆးၽြႃးၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇမၼ်း မီးဝႆႉၼိူဝ်ၼႃႈႁိူၼ်းမႄႈတၵႃႇဝတ်ႉၶဝ်မႄႈလုၵ်ႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလင်းၵႃၶဝ် ဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင်ဝႆႉယူႇတႃႇသေႇ။ ဝေႃးလ်ထိူဝ်ႇရ်ဝိၵျေႇဝၻၼ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂေႃႇမိူဝ်ႈ 1939 ၼၼ်ႉသေ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၶျႃးလ်သ် ၸင်ႇပုတ်ႈဢဝ် ၼႃႈတီႈ ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၵေႃးပၵဝတ်ႉမႃး။ ပွႆးၽြႃးၸမ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႂ်းသိုၵ်းႁၢင်ႈဝႆႉ ႁႂ်ႈၵိုတ်းယိုတ်းတႃႇႁႃႈပီ။ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၵေႃႈ ၸမ်ယဵပ်ႇၶဝ်ႈၽၵ်းလင်းၵႃမႃး မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ။ မိူင်းသိင်ႇၵပူႇ (Singapore)တႄႉ တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်းၵျပၢၼ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈပႃးဝႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈဢုပ်ႇပိူင်ႇဢင်းၵိတ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းလင်းၵႃ မီးလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ဢမ်ႇၶႂ်ႈယုမ်ႇသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ်မႃး။ ထိုင်တီႈၶဝ်ပေႃးလႆႈႁွင်ႉ ဢုပ်ႇၵုမ်ႁူဝ်ၼႃႈလူင် ၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ်သေလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးသင်ႇၶႃႇၶဝ် ၶဝ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်မႃးၼႆ သင်ႇၶႃႇၼႂ်းၵုၼ်လင်းၵႃတင်ႈသဵင်ႈ တေလႆႈပူတ်းလွၼ်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်းၶဝ်သေ ယူႇမိူၼ်ၼင်ႇၵူၼ်းလမ်ၶဝ်ပႅတ်ႈ။ ႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ် ၸႂ်ဢမ်ႇသိူဝ်းသေတ ၶတ်းၸႂ်ဝႆႉၼႃႈယုမ်ႉတေႃႇၶဝ်ဝႆႉယူႇ။
မိူဝ်ႈဝၼ်း Easter Sunday ၼႂ်းပီ 1942 ၼၼ်ႉလႄႈ ဝၢႆးၼၼ်ႉ သၢမ်ဝၼ်း ပဵၼ်ဝၼ်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ်မႃးပွႆႇမၢၵ်ႇ တီႈၼိူဝ်ဝဵင်းၵူဝ်ႇလမ်ႇပူဝ်ႇ။ ၵူၼ်းၶဝ်ပၢႆႈသူၼ်ႈသိၼ်းသၢၼ် တႃႇႁႃမူၵ်းတီႈလွတ်ႈၶဵၼ်မၢၵ်ႇ။ ၵူၼ်းၶပ်းႁိူဝ်းမိၼ်ဢင်းၵိတ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁိူဝ်းမိၼ်မၼ်းတိူဝ်ႉမႅၼ်ႈမၢၵ်ႇၵွင်ႈၵျပၢၼ်ႇသေ မၼ်းလႆႈလူင်းၸွမ်း ၸွင်ႈမိၼ် မႃးတူၵ်းတီႈၼႂ်းသူၼ်မၢၵ်ႇပၢဝ်ႉ တီႈႁိမ်းဝတ်ႉၵေႇလၼီယ။ မုၼ်ၸၢင်းဢွၼ်ႇတူၼ်ၼိုင်ႈ ၸင်ႇလေႃႈၵႂႃႇၸွႆႈဢဝ်သၢင်ႇၵၢၼ်းမၼ်း ႁူမ်ႇၵူၼ်းၶပ်းႁိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၢႆႈလွတ်ႈၶဵၼ်မႃးတီႈဝတ်ႉ။ ယွၼ်ႉႁၼ်တၢင်းႁတ်းႁၢၼ် မုၼ်ၸၢင်းဢွၼ်ႇတူၼ်ၼႆႉသေ ႁူဝ်ၼႃႈဢင်းၵိတ်ႉ ယွမ်းႁပ်ႉဢဝ်ၶေႃႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇဝတ်ႉၵေႇလၼီႇယ၊ ထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၶဝ် လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းလင်းၵႃၶဝ်၊ ဢႅဝ်ႇလႄႈတူၺ်းဝတ်ႉၸဝ်ႈ ၸွတ်ႇၸေးယဝ်ႉ လွင်ႈၶဝ်ၸႂ်ၽိတ်းၽႅၵ်ႇၼိူဝ်သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ မိူင်ႈလင်းၵႃၼၼ်ႉ ဢဝ်ယဵၼ်ႁၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈ။
ဝၢႆးလင်သေႁႃႈပီပူၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ ႁူဝ်ၼႃႈၵေႃးပၵဝတ်ႉ ၸင်ႇတႅပ်းတ်းမၵ်းမၼ်ႈ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇပွႆးဝတ်ႉၽြႃး တႄႇဢဝ် ဝၼ်း 26, December တေႃႇထိုင် 28 ပီ 1944 ၼီႈ ပဵၼ်တီႈၵူၼ်ႈၶွၼ်ႈ တီးၼမ်ႉၸႂ်သႃႇသၼႃႇလႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉလင်းၵႃ ၶွၼ်ႈတုမ်ၵၼ်မႃး ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ။ ထိုင်မိူဝ်ႈပီ 1947 ၼၼ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းဝတ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ထမ်မရၵ်ႉၶိတ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ။ တႃႇတေၶိုၼ်းသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈဝတ်ႉၼႆႉ ယွၼ်ႉမီးဝႆႉလုၵ်ႈၼွင်ႉ သွင်တူၼ်လႄႈ မီးပၼ်ႁႃမႃးဝၢႆးလင်။ ပၼ်ႁႃၼႆႉလႄႈ ၵၢၼ်မိူင်းၵဝ်ၼဝ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉသေ ထိုင်မႃး 1965 ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈလူင် ၵိူင်းသင်ႇၶၶဝ် ၸင်ႇတႅပ်းတတ်းမၵ်ႈမၼ်ႈပၼ် ပႃးလႂ်ထုၵ်ႇလီပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈၵွၼ်းဝတ်ႉၵႂႃႇဝၼ်းတႃ မိူဝ်းၼႃႈ။ ယႃႇႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပၼ်ႁႃသင်မႃးလူၺ်ႈဝတ်ႉလႄႈ ၶူဝ်းလဵင်းၵဵဝ်ႇၵပ်းဝတ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ၶိုၼ်းၽွတ်ႈပႃးၸုမ်း တႃႇတေၵုမ်းထိင်းဝႆႉ တႅတ်းတႅတ်ႈတေႃးတေႃးပႃးယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၼႆသေ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ မီးမုၼ်ၸဝ်ႈ၊ ၵေႃးပၵ တႃႇၵေႃႇၵုမ်းသိမ်းလုမ်းလႃးလီလီငၢမ်းငၢမ်း ၵပ်းတၢမ်းမႃးတေႃႇထိုင်ႁၢၼ်ႉၼႆႉ။ ဝတ်ႉၽြႃးၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇၽိူမ်ႉ ႁႂ်ႈၶိုၼ်းယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၶိုတ်းၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် မၼ်းယူႇတႃႇသေႇ။ ပေႃးထိုင်ဝၼ်းသိၼ်လိူၼ်မူၼ်းမႃး ၼႂ်းဝၢင်းဝတ်ႉၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၵေႇလၼီႇယၼႆႉ ပူႇသိၼ်ၼၢႆးသိၼ်ဢမ်ႇၵႃး ၸဵမ်ဢွၼ်ႇႁၢႆးၸၢႆးယိင်း ဢွၼ်ၵၼ်ၵၢပ်ႈလူႇၼမ်ႉမွၵ်ႇၾႆးတဵၼ်း တီႈႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈမႆႉၺွင်ႇယဝ်ႉ ၼင်ႈယႆၵၼ်သေ ပႂ်ႉၸူမ်းထွမ်ႇတြႃး ဢၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈႁေႃး ပၼ်ယူႇ ၼင်ႇၵူႈသိၼ်ၼၼ်ႉ။ လိူဝ်သေဝၼ်းသိၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ်ဝၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ မီးၵူၼ်းၵႂႃႇဢႅဝ်ႇၵႂႃႇဝႆႈၵႂႃႇလူႇၵႂႃႇလွင်းယူႇၵူႈဝၼ်း၊ ႁၢင်ႈၵိုၵ်းတီႈၽႃဝတ်ႉၽြႃးၽၢႆႇၼႂ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၼ်ၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇႁၢင်ႈၸၢတ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပႃႉႁွႆႈဝႆႉယူႇ ၸွမ်းတီႈၼႂ်းဝတ်ႉမိူင်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယၼႆႉ မီးၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းၵူဝ်ႇလမ်ႇပူဝ်ႇသေ ပေႃးၶီႇၵႃးပၢတ်ႉသ်(Bus) ၼႆ တေႁိုင်မွၵ်ႉၶိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီးၼၼ်ႈ တေလႆႈႁၼ် ၵွၵ်းမူးထၢတ်ႈလူင်ၶၢဝ်ၶၢဝ် ဢၼ်မိူၼ်ႁၢင်ႈပုမ်ႇၶဝ်ႈ တမ်းဝႆႉသူႇၼိုင်ႈ။ ပေႃးလုၵ်ႉတီႈၶိုၼ်ႈလႆၽၢႆႇတူၵ်းသေၶိုၼ်ႈၼႆ တေလႆႈႁၼ်ဝတ်ႉၽြႃးၸဝ်ႈ၊ မႆႉၺွင်ႇၶမ်း၊ ႁေႃသိၼ်လူင်၊ ဝတ်ႉမုၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ႁွင်ႈၼႄၶူဝ်းၵဝ်ႇ ( Museum ) ၵပ်းတၢမ်း တမ်းယႆၵၼ်လူင်မႃး ၽၢႆႇၸၢၼ်းၵွင်းမူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးမုၵ်ႉၽၵ်းတူ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉႁေႃႈၶဝ်ႈထိုင်ၼႂ်းဝၢင်းၵွင်းမူး။ ဢၼ်ၸပ်းၶၢင်ႈတၢင်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးသႃလႃးလူင်သွင်လင်။ ၸဵင်းၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵွင်းမူးၼၼ်ႉ မီးႁိင်ႇတွင်ႈလူင်ႁူၺ်ႇၼိုင်ႈ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇႁိင်ႇၼၼ်ႉ မီးႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၼင်ႈတုၵ်ႉၵၸရိယႃႇ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ မီးၼွင်ၼမ်ႉဢွၼ်ႇမူၼ်းမူၼ်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈ။ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇၼွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းၶိုၼ်ႈလူင်း ဢၼ်ပႆၵႂႃႇၸူးမႄႈၼမ်ႉၵေႇလၼီယ (ၵလျႃႇၼီႇ)။ ဢၼ်ၸပ်းတၢင်းၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉ မီးႁေႃၽီသွင်လင်။ ၼႂ်းဝၢင်းၵွင်းမူး ၼႃႈတင်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီးႁူၼ်ႇႁၢင်ႈၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဝိႁႃရမႁႃႇၻေႇဝီႇ၊ ၸဵင်ႇႁူဝ်ႉၽၢႆႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၸဵင်ႇဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးတီႈတႆႈၾႆးတဵၼ်း၊ တီးတၵ်းၼမ်ႉႁူတ်းမႆႉၺွင်ႇ လႄႈ သိုင်ႇၶၢႆပပ်ႉလိၵ်ႈ။ တီႈၶိုၼ်ႈလႆႈၼႃႈတၢင်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးသုမ်ႉလူႇၶၢမ်ႇသွင် ၽၢၵ်ႇၶၢင်ႈလႄႈတီႈဝႆႉၶႅပ်းတိၼ်ယဝ်ႉ။ ဝၢင်းလိၼ်ၵွင်းမူးၵေႃႈ ယေႈၼႃႈၵႂၢင်ႈမွၵ်ႈသီႇဝႃးႁႃႈဝႃးသေ လႈဝႃႈၵႂၢင်ႈလီတႄႉတႄႉယူႇ။ ပေႃးလူင်းၶိုၼ်ႈလႆႈၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇသေ ပႆၶၢမ်ႈဝၢင်း ယဝ်ႉၸိုင် တေလႆႈႁၼ်မႄႈၼမ်ႉၵေႇလၼီႇ တီႈဢၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မႃးဢၢပ်ႇၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဝဵင်းၵေႇလၼီႇယၼႆႉ တေပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵိုၼ်းလိူဝ်သေ ဝဵင်းၵူဝ်ႇလမ်ႇပူဝ်ႇလႄႈ တီးၼႂ်းဝဵင်းဢိၵ်ႇ တင်းဝၢင်းဝတ်ႉၵေလၼီႇယၼႆႉ တႄႇဢဝ်မွၵ်ႈ 1944 ၼၼ်ႉမႃး ႁိုင်မွၵ်ႈသၢဝ်းပီ ပဵၼ်ဝႆႉတီႈတူင်ႉၼိုင် တီႈသူၼ်းတုမ်ပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်မႃး။ ပေႃးတူၺ်းဢဝ်ၼႆႉဝႃႈၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ မုၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းလင်းၵႃၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်မီးဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇ ၼိူဝ်ၶုၼ်မိူင်းလႄႈ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၵူၺ်ႈဢမ်ႇၵႃး ထိုင်မႃးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်တေႃႈဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ဢၼ်ၵႃႈဝၵ်ႉလႆႈၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇသၢႆၸႂ်သင်ႇၶလႄႈ သႃႇသၼႃႇၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းပၢၼ် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ႁႂ်ႈပေႃးယိုၼ်းယၢဝ်းၵႂႃႇလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈသႃႇသၼႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼင်ႇၼႆလႄႈ ပိုၼ်းဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယ (ဢၼ်လိူၵ်ႈသႂ်ႇၼႃႈပပ်ႉၶၢဝ်းတၢင်းသီႇႁူဝ်ႇပီၼႆႉ) ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးပိုၼ်းသၢႆၸႂ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလင်းၵႃၶဝ် တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈၵေႃႇငဝ်ႈသႃႇသၼႃႇ တႄႇၶဝ်ႈမႃးတီႈၼႂ်းမိူင်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ထိုင် ဢမ်ႇၼၼ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႈမႁိၼ်ႇၻ ၸဝ်ႈသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၶဝ်ႈၽႄႈတိူၼ်းမႃးၼႂ်းမိူင်းသေ တေႃႇထိုင်ႁၢၼ်ႉတေႃႈလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢိင်
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]- ↑ ၶေႃႈ သိၼ်ႇႁလ ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလင်းၵႃၶဝ် ၶိုၼ်းႁွင်ႉတူဝ်ၶဝ်ၶိုၼ်း ၊ မိူၼ်တၼင်ႇတႆးႁဝ်း ၶိုၼ်းႁွင်ႉတူဝ်ႁဝ်းဝႃႈ တႆး ၊ ၶေႃႈငဝ်ႈမၼ်း လုၵ်းမႃးတီႈသီႇႁ ဢမ်ႇၼၼ် သီႁလ လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်း ၸင်ႇႁွင်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်းၶဝ်ဝႃႈ သီႇႁူဝ်ႇ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၶိူဝ်းသီႇႁူဝ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ
- ↑ Vesak Nanayakkara, “The Temple of Kelaniya”. P.1
- ↑ “ၼႃႇၵ” ၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ၼၵႃး” ၼႆ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသိၼ်ႇႁလၶဝ်သမ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “ငူး” ၼႆယဝ်ႉ။ ဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၶေႃႈ “ၼႃႇၵ” ၼႆႉ မၼ်းတၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵိုၵ်းမိူင်း၊ ၵိုၵ်းတီႈယူႇတၼ်းဝဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃးၸဵမ်ႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
- ↑ Vesak Nanayakkara. The Kelaniya Temple. P-6.
- “The Temple of Kelaniya” the Academy of Sri Lankan Culture Mattegodagama. Vesak Nanayakkara,. 1994.
{{cite book}}: CS1 maint: extra punctuation (link) - “The Mahavamsa”, the Ceylon Government Information Department Lolombo, Sri Lanka,. Wilhelm Geiger, Ph.D. 1950.
- "“The story of Kelaniya”" (Wednesday December 22 1999). Daily News (The Newspaper in Sir Lanka), (Daily News).
- ပပ်ႉၶၢဝ်းတၢင်းသီႇႁူဝ်ႇ မၢႆ - 4, တႅမ်ႈ-ၸဝ်ႈၶူး လၢဝ်ၽၢင်ပိုၼ်း (2002). ဝတ်ႉၽြႃးၵေႇလၼီႇယ ၼႂ်းပိုၼ်းၵျႃႉလင်းၵႃ. 1: လုၵ်ႈႁဵၼ်းသင်ႇၶတႆး မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ.
{{cite book}}: CS1 maint: location (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link)