ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ

Aristotle: marble copy of bronze bust by Lysippus, Louvre Museum.

ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ(Aristotle) (Ancient Greek: Ἀριστοτέλης, romanized: Aristotélēs; 384–322 BC) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၵေႃႉၼိူင်ႈ။ မၼ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းယဵၼ်ႇငႄႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။ ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ တႅမ်ႈမႃးပပ်ႉလိၵ်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆ၊ လႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉတေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉယူႇ။ ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ ယၢမ်ႈသွၼ်လိၵ်ႈပၼ် ဢႃႈလႅၵ်ႈသႅၼ်းတႂ်း တႂ်ႇ ၵရဵတ်ႇ မိူဝ်ႈဢႃႈလႅၵ်ႈသႅၼ်းတႂ်း တိုၵ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ။

ၸူဝ်ႊပၢၼ်

ၸိုဝ်ႈဢူႈ Aristotle ၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈ Nicomachus။ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းသိုၵ်း ၼႂ်းတပ်ႉၶုၼ်ႁေႃးၶမ်း King Amyntas မိူင်းMacedonia။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းလႆႈသိပ်းပႅတ်ႈၼၼ်ႉ Aristotle ၵႂႃႇတီႈဝဵင်းလူင် Athens သေ ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႈ ပလေႇတူဝ်ႇ(Plato)တီႈႁူင်းႁဵၼ်း Plato's Academy။ Aristotle ယူႇတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉတေႃႇမၼ်းပေႃးလႆႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၃၇။ မၼ်းၽၢၵ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ဝၢႆးသေ Plato တၢႆၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ BC ၃၄၇။

ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၸင်ႇဢွၵ်ႇတၢင်းၸွမ်း Xenocrates ၵႂႃႇတီႈ Asia Minor။ မိူဝ်ႈမၼ်းယူႇထင်တီႈဢေးသီးယႂ်းၼၼ်ႉ Aristotle ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၸွမ်း Theophrastus ၵႂႃႇၸူးတီႈၵုၼ် Lesbos။ သွင်ၶႃလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးလႅင်ႊတူၼ်ႈ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊသတ်း တီႈၵုၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉမႃး။

ထိုင်မႃး BC ၃၄၃ ၼၼ်ႉ Philip II တီႈ Macedon ၽိတ်ႈမွၵ်ႇ Aristotle ၵႂႃႇသွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Alexander the Great။ Aristotle ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီႈ Macedon။ ၽွင်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇဝႃႈ သွၼ်လိၵ်ႈပၼ် ဢႃႈလႅၵ်ႈသႅၼ်းတႂ်းၵွၺ်း၊ မၼ်းယင်းသွၼ် လိၵ်ႈပၼ်ပႃး ၶုၼ်ၸၢႆးဢွၼ်ႇဢၼ်တေပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈထႅင်ႈသွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် Ptolemy လႄႈ Cassanderပႃး။

Aristotle ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ၽိင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶႅမ်ႉလိူဝ်သေ ၽိင်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း။ မၼ်းပၼ်ႁႅင်းႁႂ်ႈ Alexander ၶူႈၸိင်းဢဝ်မိူင်း Persia ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊ ၵႅၼ်ႇမီးၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ။ မီးပွၵ်ႈၼိူင်ႈ မၼ်းပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ႁႂ်ႈ Alexander ႁႂ်ႈႁဵတ်းတူဝ်ပဵၼ်မႃး "ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ႁႂ်ႈတဵၵ်းတဵင်ၵူၼ်းလိူင်းၶဝ်၊ ႁႂ်ႈတူၺ်းထိုင်ၵရိၵ်ႉမိူၼ်ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ လႄႈ ပီႈၼွင်ႉ၊ ႁႂ်ႈဝႆႉၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၼၼ်ႉ မိူၼ် "သတ်းလိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တူၼ်ႈမႆႉ"

BC ၃၃၅ ၼၼ်ႉ Aristotle ပွၵ်ႈၶိုၼ်းဝဵင်းလူင် Athens။ မၼ်းတႄႇၵေႃႇတင်ႈႁူင်းႁဵၼ်းႁင်းၶေႃမၼ်း။ ႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Lyceum ။ Aristotle သွၼ်တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၁၂ ပီႊ။

လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူဝ်ႈၶၢဝ်းၶိဝ်းၼၼ်ႉ(335 တေႃႇ 323 BC) ယဝ်ႉ ဢၼ် Aristotle တႅမ်ႈလိၵ်ႈတႅမ်ႈလၢႆးမၼ်းၵမ်ႈၼမ်။ Aristotle တႅမ်ႈၶေႃႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈတင်း ၼမ်တင်းလၢႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မီးၵမ်ႈၽွင်ႈၵွၺ်း ဢၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်းထိုင်ႁၢၼ်ႉၼႆႉ။ လိၵ်ႈမၼ်းဢၼ်ယိုၼ်းထိုင်ႁၢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈပဵၼ်လိၵ်ႈမၢႆးတွင်းၵၢၼ်ပူင်သွၼ်မၼ်း တေႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈလၢႆး Aristotle တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ဢၼ်ၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ႁူႉမေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ Aristotle ၼႆႉ လႅပ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်းပိူၼ်ႈ ဢၼ်ႁူႉလွင်ႈလူဝ်ႇလႆႈႁူႉတင်းသဵင်ႈတင်းလူင် ၼႂ်းပၢၼ်ယၢမ်းမၼ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈ Alexander ၸမ်သုတ်းသဵင်ပၢၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတႄႇဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ လႅပ်ႈတေၶႂ်ႈဢဝ်မၼ်းတၢႆ။ မၼ်းၸင်ႇတႅမ်ႈလိၵ်ႈထွင်လွၵ်ႇငိူတ်ႈတေႃႇ Aristotle ၵႂႃႇ။ Aristotle ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈၸႂ် လွင်ႈဢၼ် Alexander ႁွင်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ ၾႃႉၸဝ်ႈတူၼ်ၼိူင်ႈ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၵေႃႈ ဢဝ်လၢၼ်ၸၢႆး Aristotle ၵေႃႉပဵၼ် Callisthenes ၼၼ်ႉတၢႆ၊ ၼေးဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းႁၵ်းလင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ Alexander တႃႇၵႂႃႇတီႈ Babylon မိူဝ်ႈ 323 BC၊ ဢမ်ႇတၼ်း လႆႈႁွတ်ႈထိုင်ၶိုၼ်း မိူင်းၵရိၵ်ႉ။ မိူဝ်ႈ Alexander တၢႆၼၼ်ႉၸၢဝ်းမိူင်း Athens ၶဝ်တႄႇဢမ်ႇလႆႈၸႂ် ၸၢဝ်းမိူင်း Macedonians ၶိုၼ်းထႅင်ႈလႄႈ Aristotle ၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၽၢၵ်ႈယၢၼ်ဝဵင်းၵႂႃႇ။ မၼ်းတၢႆတီႈ Euboea ယွၼ်ႉတၢင်းပဵၼ် ၼႂ်းပီႊ 322 BC ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ

ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်းလူင်သုတ်းၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉသၢမ်ၵေႃႉၸမ်း ပဵၼ် Aristotle၊ Plato၊ လႄႈ Socrates။ Socrates သွၼ်ပၼ် ပလေႇတူဝ်ႇ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပလေႇတူဝ်ႇ ၶိုၼ်းသွၼ်ႇပၼ် ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ။ တင်းသၢမ်ၸဝ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵရိၵ်ႉ ပဵၼ်မႃးငိူၼ်ႈငဝ်ႈတႄႇႁႅၵ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်လႆႈၼင်ႇယူႇၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉပိူင်လူင်ၶွင်ပလေႇတူဝ်ႇၸမ်း မၼ်းႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁူႉဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၸႂ်ႊႁူႉၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ။ တၢင်းႁူႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊလႆႈမႃးတီႈ ၶႂၼ်ငဝ်းမေႃဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၵွင်လင်တေႃႇလူၵ်ႈၶူင်း။ ၶႂၼ်ငဝ်းၵွၺ်း မီးတၢင်းႁူႉ "ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ႁၢင်ႊ" လႆႈ။ လူၵ်ႈၶူင်းလူင်း ၼႆ့ ၵွၺ်းပဵၼ်ဢၼ်ယိူင်ႈမိူၼ်ဢဝ် "ပိူင်ႁၢင်ႊ" ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၺ်းလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈလူၵ်ႈၶူင်းလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇတဵမ်ႈထူၼ်ႈ။

ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇသမ်ႉ သွၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈဝႆႉ။ မၼ်းသွၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁူႉဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၸႂ်ႊႁူႉတင်းလၢႆၼႆ့ တိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈ။ တၢင်းဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇပဵၼ် ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶွင် လွၵ်းလၢႆးပၢႆသၢႆႊ မႃး။ လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇတႅမ်ႈမႃး ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးတေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈမၢႆးတွင်း ဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ဢၼ်မၼ်းသွၼ်လၢႆလၢႆ။ လိၵ်ႈလၢႆးလမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၸမ်း Physics, Metaphysics, (Nicomachean) Ethics, Politics, De Anima (လွင်ႈ ၶႂၼ်ငဝ်း) လႄႈ Poetics ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

မၼ်းမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တင်း လွင်ႈၽိင်ႈတႅတ်ႈမုင်ႇမုၼ်ႊယူႇ။ မၼ်းဢမ်ႇယုမ်ႇယမ် ၽိင်ႈတႅတ်ႈ ၶွင် Democritus လွင်ႈ ၽိင်ႈတႅတ်ႈမုင်ႇမုၼ်ႊ။ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶူဝ်းတူဝ်(matter)တင်းလၢႆၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵပ်းၵၢမ်းၵၼ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ Democritus တႄႉသမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ ၶူဝ်းတူဝ်တင်းလၢႆၼႆႉ လႆႈဢဝ်မဵဝ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ "မုင်ႇမုၼ်ႊ"(atom) သေၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်ဝႆႉဝႃႈၼႆ။

လေႃးၵျိၵ်ႉ(Logic)

ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး လေႃးၵျိၵ်ႉမဵဝ်းၼိူင်ႈ။ လေႃးၵျိၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ sentential logic ၊ ယွၼ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း sentences တႃႇ syllogism။

လေႃးၵျိၵ်ႉ ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် သၢႆပိုၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းမႃး။ လေႃးၵျိၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းယိူင်ႈသေဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းထုင်းၽိင်ႈၶိူဝ်း ဢရပ်ႉပိၵ်ႉ လႄႈ လႅတ်ႇတိၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈဝႃႈ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းမႃးယူႇမွၵ်ႈ သွင်ႁဵင်ႁႃႈပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းတေႃႇထိုင်မႃး ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉။ ဝၢႆးသေယဝ်ႉ ၸင်ႇတႄႇမီးမႃး လေႃးၵျိၵ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Gottlob Frege၊ Charles Sanders Peirce လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်

Octopus swimming

Torpedo fuscomaculata

Leopard shark

ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈသုတ်းသေ လိၵ်ႈလၢႆးမၼ်းၵေႃႈ ယိုၼ်းယၢဝ်းမႃးတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ လႆႈဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းလွင်ႈ သၢႆပိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် တီႈၵုၼ် Lesbos၊ လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇႁိမ်းႁွမ်း လႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉမႃးယူႇ။ လိၵ်ႈလၢႆးမၼ်းၸိူဝ်းပဵၼ် History of Animals၊ Generation of Animals လႄႈ Parts of Animals ၸိူဝ်းၼႆႉ ပႃးဝႆႉၶေႃႈၾၢင်ႉၵႅမ်း လႄႈ ၶေႃႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း သိူၵ်ႈပိုၼ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႄႈ ၶေႃႈၽိတ်းပိူင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။

တွၼ်ႊလိၵ်ႈဢၼ်ၸူဝ်ႈဢူၵ်းမႅၼ်ႈၸႂ်သေပိူၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊလိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈထိုင်လွင်ႈ သၢႆၸႂ်ၼမ်းပၢင်ႇလၢႆႇတီႈႁိမ်းႁွမ်း Lesbos ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႃးထႅင်ႈၶေႃႈၾၢင်ႉၵႅမ်းမၼ်း လႄႈ လွင်ႈဢၼ်မၼ်းလႆႈ ၵႂႃႇလႆႈမႃး တူဝ်ယၢင်ႇတီႈဢၼ်လႃႊၼမ်ႉၶဝ်ႈ ၺွပ်းလႆႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ၶေႃႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾၢင်ႉၵႅမ်းမၼ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ပႃလုၵ်း၊ ပႃၾႆးၾႃႉ (Torpedo) လႄႈ ပႃးဢႅင်းၵိူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပႃးမီးဝႆႉႁူဝ်ယွၺ်ႈႁူဝ်ယႅမ်းမၼ်း။ လိၵ်ႈမၼ်းလွင်ႈ cephalopods ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Octopus, Sepia (cuttlefish) လႄႈတင်း paper nautilus (Argonauta argo) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈဝႆႉယူႇ။ ၶေႃႈသပ်းလႅင်းမၼ်း လွင်ႈhectocotyl arm ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၽႄႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈတင်းလၢႆယင်းဢမ်ႇယုမ်ႇမၼ်း တေႃႇပေႃးၶိုၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ၶိုၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းၸႅၵ်ႈသႅၼ်း တူဝ်သွမ်ၼူမ်းယူႇၼမ်ႉ လႄႈတင်းပႃ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁူႉဝႃႈ ပႃသၢၼ်ႉ လႄႈ ပႃရေးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊၼႂ်းၸုမ်းဢၼ်မၼ်းႁွင်ႉႁိၵ်ႉဝႃႈ Selachē (Selachimorpha) ၼႆယဝ်ႉ။

တူဝ်ယင်ႇလီထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈလွၵ်းလၢႆးမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ Generation of Animals ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢႄးရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႂ်ႇ သပ်းလႅင်းဝႆႉလွင်ႈယႃႉတူၺ်းၶႆႇၵႆဢၼ်မီးတူဝ်ၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ တႃႇၾၢင်ႉၵႅမ်းတူၺ်းဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇႁဵတ်းႁိုဝ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။

He gave accurate descriptions of ruminants' four-chambered fore-stomachs, and of the ovoviviparous egg development of the houndshark Mustelus mustelus.

ၽွၼ်းၵၢၼ်မၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈလၢႆးမၼ်း

လိၵ်ႈလၢႆးၽွၼ်းၵၢၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ ၶပ်ႉတၢမ်းဝႆႉၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။

• Logic​(လေႃးၵျိၵ်ႉ)

1. Categories (ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း)
2. On Interpretation (တီႈၸုၵ်းမၼ်ႈ၊ လွင်ႈမၼ်ႈမႅၼ်ႈ)
3. Prior Analytics (syllogistic logic)
4. Posterior Analytics (scientific method)
5. Topics (ပိူင်တႃႇဢုပ်ႇထဵင် လႄႈ ၶႄႉလမ်ႉၵႂၢမ်း)
6. On Sophistical Refutations (fallacies)

• ပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်

1. Physics (လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ လွင်ႈတူင်ႉၶၢႆႉ၊ , void, ၶၢဝ်းယၢမ်း)
2. On the Heavens (ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈသႃႇသၼႃႇ၊ ယိူင်းထိုင်လွင်ႈ astronomy)
3. On Generation and Corruption (ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသၢႆပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်)
4. Meteorology (ငိူၼ်ႈငဝ်ႈလၢဝ်ၵႂၼ်း၊ ၶၢဝ်ႊၾႃႉ၊ ၽေးမူၺ်ႉ)

• The Parva Naturalia (psychological works)

1. Sense and sensibilia (faculties, senses, mind, imagination)
2. On Memory,
3. Sleep, Dreams, and Prophesy
4. Length of life

• လိၵ်ႈလၢႆးလွင်ႈ သၢႆးပိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်

1. History of Animals
2. On the parts of Animals
3. On the Movement of Animals
4. On the Progression of Animals
5. On the Generation of Animals
6. Problems

• Philosophical works

1. Metaphysics (substance, cause, form, potentiality)
2. Nicomachean Ethics (soul, happiness, virtue, friendship)
3. Eudemian Ethics, virtues & vices
4. Politics (best states, utopias)
5. Rhetoric (debate)
6. Poetics (tragedy, epic poetry)

• The Constitution of the Athenians
• Fragments

Influence of Aristotle's work

Aristotle is still one of the most influential people who ever lived. He contributed to almost every kind of knowledge in his day, and he started many new fields.

"It is doubtful whether any human being has ever known as much as he did".

Aristotle was the founder of formal logic, pioneered the study of zoology, and helped to develop scientific method.

Despite these achievements, Aristotle's errors are thought by some, such as Peter Medawar, to have held back science considerably. Bertrand Russell notes that "almost every serious intellectual advance has had to begin with an attack on some Aristotelian doctrine". Russell also refers to Aristotle's Ethics as "repulsive", and calls his logic "as definitely antiquated as Ptolemaic astronomy". Russell says these errors make it difficult to do historical justice to Aristotle, until one remembers what an advance he made on his predecessors.

The immediate influence of Aristotle's work was felt as the Lyceum grew into the Peripatetic school of philosophers. Aristotle's influence over Alexander the Great is seen in the latter's bringing with him, on his expedition, biologists and researchers.

လိင်ႉၶ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ

• Works by Aristotle