ဢႄးလ်ၿၢတ်ႉ ဢၢႆးသတၢႆး
ဢႄးလ်ၿၢတ်ႉ ဢၢႆးသတၢႆး
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ဢႄးလ်ၿၢတ်ႉ ဢၢႆးသတၢႆး (Albert Einstein) ၼႆႉ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ တမ်ႈတီႈ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ ဝဵင်းဢၢမ်း မိူဝ်ႈပီ 1879 လိူၼ်မၢတ်ႉ 14 ဝၼ်း။ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸၢႆး ပဵၼ်ၶိူဝ်းယႁူႇၻီႇ (ၵူၼ်းၵျူး)သေ ၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶၢႆၶိူင်ႈၶူဝ်း ၾႆးၾႃႉယဝ်ႉ။ [1] ဢူႈဢၢႆးသတၢႆးၶဝ် ႁိူဝ်ႇမႅၼ်ႇဢၢႆးသတၢႆး Hermann Einstein ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵူၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢွင်ႇမၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈသေတႃႉ မၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁၵ်ႉသႃ လိၵ်ႈလၢႆးၵဝ်ႇၵႄႇ ၵျႃႇမၢၼ်ႇ၊ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ လိၵ်ႈဝွၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် တီႈႁိူၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ႁွင်ႈတူၺ်းလိၵ်ႈ ႁွင်ႈၼိုင်ႈသေ ပေႃးဝႃႈ ၶႅၵ်ႇမႃးဢႅဝ်ႇမၼ်းၸိုင် ၶဝ်ၵႆႉဢုပ်ႇၵၼ် လွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး၊ လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးႁၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ မႄႈဢၢႆးသတၢႆးၶဝ် ၼၢႆးပဝ်းလိင်းၶူၵ်ႉ Pauline Koch သမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းသူင်ၸႂ် ပၢႆးမွၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃ ႁႆႇၸၼ်းတယႃး ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ဢၢႆးသတၢႆး မီးၼွင်ႉယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Maja ။
ၽဝ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]မိူဝ်ႈဢၢႆးသတၢႆး ၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼိုၵ်းထိုင်ႉသေဢမ်ႇၵႃး သူပ်းၵေႃႈ ၼၵ်းတႄႉတႄႉ။ မၼ်းၸၢႆး ဢမ်ႇသူႈလူၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းသေ ၵူၺ်းမေႃယူႇငဝ် ဝူၼ်ႉယူႇ ႁင်းမၼ်းၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈမၼ်း တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉငဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မေႃသွၼ်ၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ မၼ်းၸၢႆး ပဵၼ် ၵူၼ်းၺၢၼ်ႇထိုင်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈမၼ်းၸၢႆး ဢႃႇယုလႆႈမႃး 6 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းတႄႇ ႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် လၢႆးထူဝ်းတြေႃးသေ မေႃႁၵ်ႉသႃ ဝႆႉၵႃႈၶၼ် ၵီႇတမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း ဢႃႇယုမၼ်းၸၢႆး လႆႈမႃး 10 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းယၢမ်ႈလၢတ်ႈတီႈ ပေႃႈမႄႈမၼ်းဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။
ပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈ ဢၢႆးသတၢႆး
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉ လွင်ႈသွၼ်ႇၼပ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆး ၶုၺ်ႈတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ် လိၵ်ႈသတ်ႉတႃႇ ၽၢႆႇၶေႃးမလႄႈ လႅတ်ႉတိၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸၢႆး ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ်။ ၵေႃႉပဵၼ် လုင်းမၼ်း ၵျၶူပ်ႉ Jakob သပ်းလႅင်း သွၼ်ပၼ်မၼ်း သၽေႃးတြႃး လွင်ႈပၢႆးၼပ်ႉဢၵ်ႉၶရႃႇ လႄႈ ၵျီႇဢေႃးမေႇတြီႇလႄႈ လွင်ႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ ၶူးသွၼ်ၶဝ် ပေႃးဢၢမ်းမၼ်းသေ မၼ်းၸင်ႇၶိုၼ်းသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း လႆႈယဝ်ႉ။
ဢၢႆးသတၢႆး ပၢၼ်ဢႃႇယု 14 (1893)
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ၽွင်းမိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸမ်တေပဵၼ်ၼၼ်ႉ ဝႃႇတၵူၼ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇ ၵျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉႁႅင်းယႂ်ႇၼႃႇသေ မၢႆမီႈပၵ်းပိူင် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵေႃႈ ၵပ်ႉႁိပ်ႇတႄႉတႄႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ သမ်ႉၵပ်ႉၵိၼ်းၶိၼ်ၸႂ်မႃးလႄႈ ပေႃႈမႄႈ ဢၢႆးသတၢႆးၶဝ် ၸင်ႇဢဝ် ဢၢႆးသတၢႆး ဢၢပ်ႈဝႆႉပၼ် တမ်ႈတီႈ ဢူၺ်းၵေႃႉၶဝ် ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈ ဝဵင်းမိဝ်းၼိၵ်ႉသေ ၶႃၽူဝ်မေးတႄႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇ မိူင်းဢီႇတလီႇ တီႈဝဵင်းမီႇလၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢၢႆးသတၢႆး ဢႃႇယုလႆႈမႃး 15 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸၼ်ႉသုင်မၼ်း ပႆႇတၼ်းသုတ်း မၼ်းလႆးၺႃးတၢမ်ႇ ဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းပႅတ်ႈလႄႈ မၼ်းၸင်ႇ ၽၢတ်ႇယၢၼ် မိူင်းၵျႃႇမၼီႇသေ ၵႂႃႇယူႇၸွမ်း ပေႃးမႄႈမၼ်း တီႈဝဵင်းမီႇလၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပေႃႈမႄႈ ဢၢႆးသတၢႆးၶဝ်ၼႆႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် သၢႆငၢႆမၼ်း ဢမ်ႇပေႃးလီသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၶဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇၶတ်းၸႂ် ဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶဝ် သူင်ႇၵႂႃႇ တမ်ႈတီႈ မိူင်းသဝိတ်ႉၸႃႇလၢၼ်ႇ ဝဵင်းၸူးရိတ်ႉ တမ်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊယဝ်ႉ။ တႃႇတေလႆႈၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊ တီႈၸူးရိတ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်း တွပ်ႇလိၵ်ႈၸိုင် ပၢႆးၼပ်ႉတႄႉ ဢၢႆးသတၢႆး လႆႈမၢႆမၼ်းလီယူႇသေတႃႉ မၼ်းသမ်ႉ တူၵ်းသုမ်း ၽၢႆႇလိၵ်ႈၶေႃးမ၊ လႅတ်ႉတိၼ်ႇ၊ ပၢႆးႁၢင်ႈ (ရူႇပၿေႇၻ) လႄႈ ပၢႆးတူဝ်ၸႂ် (သတ်ႉတၿေႇၻ) ယဝ်ႉ။ ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၶဝ် ပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ်မၼ်း ၵေႃႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင် သေတီႈတီႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၢႆးသတၢႆး ၸင်ႇၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ၸၼ်ႉသုင် တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းဢွၼ်ႇ Aarau ပီၼိုင်ႈ။ တႄႇဢဝ် ပီ 1896 တေႃႇထိုင် 1900 တဵမ် ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊၸူးရိတ်ႉယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းလႄႈ ၼၢင်းမီႇလီႇဝႃႇ မႃႇရိတ်ႉ လႆႈႁၵ်ႉမႅၼ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ။ ၼၢင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း သႃးၿီးယႃး၊ ၵူၼ်းမိူင်းဢေႃးၸတြီးယႃး ႁၢင်ႇၵေႇရီႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႈၵၢၼ်
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ပီ 1902 ဝၢႆးသေ ယဝ်ႉႁူင်းႁဵၼ်းၵေႃႈ ယွၼ်းဢဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ ဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်း Grossmann သေ ၶဝ်ႈႁဵတ်း ၵၢၼ်တီႈလုမ်းဢွၵ်ႇပၼ် မႂ်တိုတ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈၶွင်ႁူင်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 1903 လိူၼ်ၵျၼ်ႇၼဝရီႇ 6 ဝၼ်း ဢၢႆးသတၢႆးလႄႈ ၼၢင်းမီႇလီႇဝႃႇ ၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ ရီႇလေႇတီႇပတီႇ
[မႄးထတ်း | မႄးထတ်းငဝ်ႈငႃႇ]ဢၢႆးသတၢႆးၼႆႉ တၢင်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃးၼၼ်ႉလႄႈ တင်ႈၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်မၼ်းလႆႈႁဵတ်း ယူႇၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်သင်သေတႃႉ မၼ်းၸၢႆးၸႂ်ဢမ်ႇလူႉ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းတၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵႆႉလေႇဝူၼ်ႉ၊ ဢဝ်ၵမ်ၸိုၼ်းပွတ်းလႅမ်ႈၼိုင်ႈ တႅမ်ႈၶၢၼ်ႇ ၼိူဝ်ၸေႈလဵၼ်ႈယူႇ။ မၼ်းၸၢႆး ဢမ်ႇမီး ႁွင်ႈၸၢမ်းထၢတ်ႈသေတႃႉ မၼ်းလူတူၺ်း ဢၢၼ်ႇတူၺ်း ပပ်ႉလိၵ်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ၵူႈသိုပ်ႇသိုပ်ႇသေ တႅမ်ႈတူၺ်း သွၼ်ႇတူၺ်း ၼပ်ႉတူၺ်း ဝူၼ်ႉတူၺ်းႁဵတ်းၼၼ်ယူႇ။ ပေႃးၵူၼ်ႉမႃးၵေႃး ထူဝ်းတြေႃး ႁဵတ်းၼၼ်ယဝ်ႉ။ 1905 မႃး မၼ်းဢဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉတႅၵ်ႈၼိူင်း (Relativity Theory) မၼ်း တၢင်ႇၼႄလႆႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ႁႂ်ႈႁူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆးၸူးရိတ်ႉ ပၼ်ၸၼ်ႉၵၢၼ် ပႃႇမွၵ်ႉၶၽိသဵတ်ႇ တမ်ႈတီႈ ဢၢႆးသတၢႆးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢၢႆးသတၢႆး ပဵၼ်ၵူၼ်းၵိူတ်ႇ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ သမ်ႉပဵၼ် ၸၢဝ်းယႁူႇတီႇၵေႃႉ ၼိုင်ႈလႄႈ ၶဝ်ဢမ်ႇပေႃးၶႂ်ႈ ပၼ်ၸၼ်ႉမၼ်းသေတႃႉ လႆႈပၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ မၼ်းပႆႇလႆႈဢဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉတီႇဢူဝ်ႇရီႇမၼ်း တၢင်ႇၼႄပိူၼ်ႈတင်းၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1904 မေးၼၢင်းမၼ်း လဵင်ႉလုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Hans Albert ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ်မႃး ပၢႆးၼပ်ႉရူႇပၿေၻ ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလူၺ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ၊ မၢႆမိူၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈပၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်း 6 ပီသေ ၶတ်းၸႂ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1911 ပၢႆးဝူၼ်ႉ Special Relativity Theory ဢွၵ်ႇမႃးသေ တၢင်းမေႃ ၵပ်းၵၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ၵိုၵ်းႁူမ်ႈ မၢႆမိူၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေတဵမ်ထူၼ်ႈၵႂႃႇ။
ပီ 1910 မေးၼၢင်းမၼ်း ၵိူတ်ႇပၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးယီႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Edward ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် တိုၵ်ႉပဵၼ် ၽွင်းၵပ်ႉၵိၼ်းၶိၼ်ၸႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1910 ၸမ်တေသဵင်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ဢေႃးၸတြီးယႃး ႁၢင်ႇၵေႇရီႇ ၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ဢၢႆးသတၢႆး ႁႂ်ႈမႃးႁဵတ်း ပႃႇမွၵ်ႉၶ တမ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပရၢၵ်ႉ University of Prague ယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႉ ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင် ၶိုၵ်ႉတွၼ်ႈလိူဝ်သေ ၸူးရိတ်ႉတႄႉတႄႉလႄႈ ဢၢႆးသတၢႆး ၶႂ်ႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇသေတႃႉ ၼၢင်းမီႇလီႇဝႃႇ သမ်ႉဢမ်ႇလႆႈၸႂ် ဝႃႇတသိုၵ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလူင်ၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၼၢင်း သၢၼ်ၶတ်းၽူဝ်မၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပရၢၵ်ႉၼၼ်ႉ ဢၢႆးသတၢႆး ၵႂႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ် သၢမ်ပီ။ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႈ မၼ်းလႆႈၵႂႃႇႁၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶျႅၵ်ႉ လႄႈ ယႁူႇတီႇ တင်းၼမ် ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇ ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင် တင်းၼမ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢၢႆးသတၢႆး ၵႂႃႇမီးတီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပရၢၵ်ႉၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၾရႅၼ်ႇၸ် ၶၢပ်ႉၶႃႇ (Franz Fafka) လႄႈ ၵူၼ်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇ ယႁူႇတီႇၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်သေ တူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၸီႇယုၼ်ႇယူႇ။
ဢၢႆးသတၢႆးၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢိမ်ႇဢိူဝ်ႇမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ၵႅပ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ထိုင်မႃႈ ပီ 1913 ၸင်ႇပွၵ်ႈမႃးမိူဝ်ႈ မိူင်းသဝိတ်ႉၸႃႇလၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊၸူးရိတ်ႉၵေႃႈ ႁွင်ႉမၼ်း ႁႂ်ႈမိူဝ်းႁဵတ်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပၢႆးႁၢင်ႈရူႇပၿေႇတ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၵျႃႇမၢၼ်ႇၵေႃႈ သမ်ႉၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ႁႂ်ႈမၼ်းမႃး ႁဵတ်း ပႃႇမွၵ်ႉၶ တမ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၿႃႇလိၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၢႆးသတၢႆး ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ် ၶေႃႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၵျႃႇမၼီႇသေ ပီ 1913 ၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸင်ႇၵႂႃႇတီႈ ၵျႃႇမၼီႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႄႈ မေးၼၢင်းမၼ်း မီႇလီႇဝႃႇၵေႃႈ ၽၢတ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢၢႆးသတၢႆး မီးယူႇတီႈၵျႃႇမၼီႇၵေႃႉလဵဝ်ၼၼ်ႉ ၼွင်ႉယိင်းၶႅၼ်ႈတွင်ႉမၼ်း ၼၢင်းဢႄႇလ်သႃႇ Elsa မႃးလူႁၼ်လုမ်းလႃးမၼ်းယဝ်ႉ။ ဢႄႇလ်သႃႇၼႆႉ ပဵၼ်မႄႈမၢႆႈ မီးလုၵ်ႈယိင်းသွင်ၵေႃႉသေတႃႉ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းၼၢင်းတႄႉ ဢမ်ႇၶျေႃႉ။ 1914 ပိၵ်ႉသမ်ႉ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ တႄႇပဵၼ်ယူႇသေတႃႉ ဢၢႆးသတၢႆးတႄႉ သိုပ်ႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉတီႇဢူဝ်ႇရီႇမၼ်းယူႇ။ 1916 ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉတီႇဢူဝ်ႇရီႇ General Theory of Relativity မၼ်းယဝ်ႉ။ 1919 ဢၢႆးသတၢႆး ပႅတ်ႈမေးမၼ်း ၼၢင်းမီႇလီႇဝႃႇ ၸွမ်းတြႃးသေ ၶိုၼ်းၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်တင်း ၼၢင်းဢႄႇလ်သႃႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1923 ဢၢႆးသတၢႆး ႁပ်ႉလႆႈသူးၼူဝ်ႇပႄလ် ပၢႆးႁၢင်ႈရူႇပၿေႇၻယဝ်ႉ။ သူးဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Relativeity Theory တႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ လႆႈယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽွၼ်းလီၾႆးၾႃႉလႅင်း (photoelectric effect) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ [2] 1933 ဝၢႆးသေ ႁိတ်ႇလိူဝ်ႇ လႆႈဢႃႇၼႃႇမႃး ဝႃႇတၸၢဝ်းၶိူဝ်းလူင် ၶိုၼ်းႁိူင်းမႃးလႄႈ ဢၢႆးသတၢႆးၵေႃႈ ၸင်ႇပၢႆႈၵႂႃႇယူႇ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉ ႁၢပ်ႇၼႃႈၵၢၼ် တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ပရိတ်ႉၸတၢၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင် တိုၵ်ႉတႄႇပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ 1939 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉသ် 2 ဝၼ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ မၢၵ်ႇဢၼုမိဝ်ႇ (မၢၵ်ႇဢႅၵ်ႇထမ်ႇ)သေ ဢၢႆးသတၢႆး လႆႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၽၢင်ႉသတိပၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၾရိၼ်ႇၵလိၼ်ႇတီႇ ရုၸၿႄႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လိၵ်ႈဢၢႆးသတၢႆးလႄႈ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ရုၸၿႄႉ ၸင်ႇတမ်းဝၢင်း ၽႅၼ်ၵၢၼ် မၢၼ်ႇႁႅၵ်ႉတၢၼ်ႇသေ ၸင်ႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႆႈ မၢၵ်ႇဢၼုမိဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇဢၢႆးသတၢႆး E=mc2 ၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇတေႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ မၢၵ်ႇဢႅၵ်ႇထမ်ႇ (မၢၵ်ႇဢၼုမိဝ်ႇ)ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇ ပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉၵႂႃႇ ဢၢႆးသတၢႆး တိုၵ်းသူၼ်းဝႃႈ ႁႅင်းဢၼုမိဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽၢႆလီၼႆယူႇ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းဢဝ်ဢွၵ်ႇမွၵ်ႇၼႄ “တီႇဢူဝ်ႇရီႇတူင်ႇဝူင်းႁူမ်ႈၸပ်း” ယဝ်ႉ။ တီႇဢူဝ်ႇရီႇဢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇသၢင်းလၢင်း ဢမ်ႇငၢႆႈလႄႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပႆႇတၼ်းလႆႈဢဝ် လၢႆးငၢႆႈသေ သပ်းလႅင်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇၼၼ်ႉ ထိုင်မႃး 1955 လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇလ် 18 ဝၼ်း ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ 1 မွင်းပၢႆ 25 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉ ဢၢႆးသတၢႆး သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ် တမ်ႈတီႈ ႁူင်းယႃလူင် ပရိၼ်ႇၸတၢၼ်ႇ တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇယဝ်ႉ။