ၼွင်မွၼ်၊ ဝၢၼ်ႈ

ဝၢၼ်ႈၼွင်မွၼ်ၼႆႉ ၵႆယၢၼ်ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ သိပ်းႁူၵ်းလၵ်းသေ မီးဝႆႉၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းလူင် လႃႈသဵဝ်ႈ-တႃႈလိူဝ်ႇ၊ ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမျူဝ်ႉၸႃး ဢိူင်ႇယႂ်ႇ (ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ) မိူင်းသႅၼ်ဝီမႃးဢိူင်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်ၵိူဝ်းယမ်ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇယူႇသဝ်းဝႆႉတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
လႆႈငိၼ်း ၵႂၢမ်းၵူၼ်းထဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်လၢတ်ႈ "ၼႃးၵဝ်ႈတူင်၊ ၵတူဝ်ႉၵဝ်ႈမွဝင်ႇ၊ ၼွင်သွင်ႇၵဝ်ႈလုၵ်ႈ၊ ၽၵ်းသၢမ်ယွတ်ႈ၊ ၼူၵ်ႉသွင်တူဝ်၊ မွၵ်ႇၼိုင်ႈလူင်ႇ၊ ႁိူၼ်းၼိုင်ႈလင်၊ ၼၢင်းႁၢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႉ" ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႃးၵဝ်ႈတူင်ႈ

1. ၼႃးမူၼ်း
2. ၼႃးၽွတ်ႉ
3. ၼႃးယႃႈမ
4. ၼႃးမၢၵ်ႇၶေႃ (ၶိုၼ်ႈၵျႂင်းတူၼ်ႈၵႅင်း)
5. ၼႃးသင်ႈ (ၶိုၼ်ႈၵျွင်းတူၼ်ႈၵႅင်း)
6. ၼႃးလၢင်း (ၶိုၼ်ႈၵျွင်းၼႃးလၢင်း)
7. ၼႃးလႆ (ၶိုၼ်ႈၵျွင်းမွၵ်ႇလွၼ်ႉ)
8. ၼႃးႁိပ်ႇ (ၶိုၼ်ႈၵျွင်းမွၵ်ႇတွင်း)
9. ၼႃးလွႆ (ၶိုၼ်ႈၵျွင်းမွၵ်ႇတွင်း)

ၵတူဝ်ႉၵဝ်ႈမွင်ႇ (တႃႈၼမ်ႉၵဝ်ႈတီႈ)

1. ဝၢၼ်ႈတႃႈမိုၼ်ႈ
2. ဝၢၼ်ႈတႃႈတီး
3. ဝၢၼ်ႈတႃႈပုတ်း
4. ဝၢၼ်ႈတႃႈမွၼ်း
5. ဝၢၼ်ႈတႃႈႁၢင်းသႃႇ
6. ဝၢၼ်ႈတႃႈႁၢတ်ႇ
7. ဝၢၼ်ႈတႃႈလူင်
8. ဝၢၼ်ႈတႃႈၵိုတ်ႈ
9. ဝၢၼ်ႈတႃႈသၢႆးၶၢဝ်

ပဵၼ် 9 တႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၼ်ၢႈတႃႈမိုၼ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵူႈပွင်ႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈယႂ်ႇဝၢၼ်ႈလူင် မီး ၽြႃးၽုတ်း (ၽြႃးမေႇပွၵ်ႈ) ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး မီးပႃးၵၢတ်ႇႁႃႈဝၼ်း ႁႃႈဝၼ်းပဵၼ်ၵၢတ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ ၵၢတ်ႇတႃႈမိုၼ်ႈ ၼႆၵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ၵျွင်းၵေႃႈႁၢမ်း ဝၢၼ်ႈၵေႃႈပဵၼ်သူၼ်မၢၵ်ႇၵဵင်သူၼ်ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ။

ဝၢၼ်ႈတႃႈတီးၼႆႉ တေႃႉတႄႉၵိုတ်းလင်ႁိူၼ်း သိပ်းႁိူၼ်းပၢႆပၢႆ မွၵ်ႈၶၼႆႉၵူၺ်း ပဵၼ်တၵ်ႉၵႃႇႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်းသြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းဝတ်ႉၸ​ေႈဢႅၼ်ႇၼႃးလၢင်း ဢိူင်ႇၼွင်မွၼ် တူင်ႇဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ၊ ဢၼ်ၵိုတ်းၸဵတ်းတႃႈၼၼ်ႉတႄႉ သင်ၽႂ်ၽူႈလႂ်ႁူႉၸႅင်ႈလႅင်းလီၼႆၵေႃႈ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇတႅမ်ႈမၢႆ တၢင်ႇပိုၼ်းဝႆႉသေၵမ်း။

ၼွင်သွင်ႇ ၵဝ်ႈလုၵ်ႈ

1. ဝၢၼ်ႈၼွင်မွၼ်
2. ဝၢၼ်ႈၼွင်လၢင်း
3. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၵႂၢႆး
4. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၽေႃႉ
5. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶုၼ်ႇ
6. ဝၢၼ်ႈၼွင်မူဝ်
7. ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁဵဝ်း
8. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶၢႆး ၼႆ မီးၼွင်ၵဝ်ႈလုၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။

ဝၢၼ်ႈလူင်ၼွင်မွၼ်ၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈလူင်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈ ဢၼ်မီးၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ်သွၼ်လိၵ်ႈ ႁဵၼ်းထမ်း တေႃႇႁၢၼ်ႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသေ ႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်းၼွင်မွၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ (11) ဝၢၼ်ႈ-

1. ဝၢၼ်ႈလူင်ၼွင်မွၼ်
2. ဝၢၼ်ႈၼွင်လၢင်း
3. ဝၢၼ်ႈၵွင်းႁုင်း
4. ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉထၢၼ်ႈမ
5. ဝၢၼ်ႈၵွင်းသပ်ႉပေႇ
6. ဝၢၼ်ႈၼႃးၽွၼ်ႉ
7. ဝၢၼ်ႈပႃၶီး
8. ဝၢၼ်ႈၼႃးမူၼ်း
9. ဝၢၼ်ႈၼႃးယႃမ
10. ဝၢၼ်ႈၽၵ်းတူပ်း
11. ဝၢၼ်ႈၼမ်ႉႁွမ်ႈ ၼႆသေ ၸဵမ်ဝၢၼ်ႈလဵၵ်ႉဢိၵ်ႇယႂ်ႇ မီးသိပ်းဢဵတ်းဝၢၼ်ႈယဝ်ႉ။
    

ၼွင်လူင် ၼွင်မွၼ် ဢၼ်ၵို်ၵ်းပိုၼ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ၊ ဢိူမ်ႈၸပ်းၵျွင်းလူင်ၼွင်မွၼ် သမ်ႉမီးဝႆႉထၢတ်ႈၸႅတ်ႈၵႂင်းမူးၵဝ်ႇၵႄႇ သိပ်းပႅတ်ႇဢု်ငး မီးၸဵမ်ၵုင်းၵမ်ႉၵေႃႇၵတ်းယဵၼ် ပဵၼ်တီႈၵျွင်းၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ တိုၼ်းမီးဝႆႉ ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။

3. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၵႂၢႆး

4. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶုၼ်ႇ

5. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၽေႃႉ သၢမ်ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်ႉ မီးႁူဝ်ၶိုၼ်ႈ ၵျွင်းႁင်းၶေႃၽႂ်မၼ်းယူႇ တေႃႇထိုင် ယၢမ်းလဵဝ်

6. ဝၢၼ်ႈၼွင်မူဝ်

7. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶဵဝ်

8. ဝၢၼ်ႈၼွင်ႁဵဝ်း

9. ဝၢၼ်ႈၼွင်ၶၢႆး သီႇၼွင် သီႇဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။

ၽၵ်းသၢမ်ယွတ်ႈ

1. ဝၢၼ်ႈၽၵ်းတူပ်း
2. ဝၢၼ်ႈၽၵ်းၼၢမ်
3. ဝၢၼ်ႈၽၵ်းၶႅမ်း

ၼူၵ်ႉသွင်တူဝ်

1. ဝၢၼ်ႈၼူၵ်ႉၵူတ်း
2. ဝၢၼ်ႈၼူၵ်ႉၵိုဝ်း

ဝၢၼ်ႈၼူၵ်ႉၵူတ်းၼႆႉ မီးၵျွင်းလူင်ၵဝ်ႇၵႄႇ ၵိုၵ်းပိုၼ်းႁိုင်မွၼ်ႇသေ မီးဝႆႉၼႂ်းဢိူင်ႇၼွင်မွၼ်တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

မွၵ်ႇၼိုင်ႈလူင်ႇ

1. ဝၢၼ်ႈမွၵ်ႇတွင်း

ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈယႂ်ႇလူင် မီးၵျွင်းၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတႄႉဝႃႈသေ မီးၼႂ်းဢိူင်ႇၼွင်မွၼ် (ၸမ်ၽင်ႇၼမ်ႉမ ၼမ်ႉပွင်ႈ)ယူႇယဝ်ႉ။

ႁိူၼ်းၼိုင်ႈလင်

1. ဝၢၼ်ႈႁိူၼ်းလွၼ်ႉ

ဝၢၼ်ႈႁိူၼ်းလွၼ်ႉၼႆႉ မီးၽြႃးၽုတ်းလိၼ် ၽြႃးဢိၼ်ႊသၢၼ်သွင်ဢုင်းလႄႈ ၽြႃးၵဝ်ႇၵႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈသြႃႇၸဝ်ႈလူင်ႁဝ်း ဝိꧤသ်ႉသၼ ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ ဝဵင်းတူၼႈတီး ၵႆႉမႃးႁေႃးတြႃးတီႈၵျွင်းမွၵ်ႇလွၼ်ႉယၢမ်းၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈမႃးလၢႆႈပၼ်ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈလီသေ ႁႂ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းမွၵ်ႇလွၼ်ႉ (သၻ်ꩪမ်မမႃႇလ မွၵ်ႇလွၼ်ႉ) ၼႆ မိူဝ်ႈပၢၼ်သြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းပꧣ်ꩨဝၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၼၢင်းႁၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ (မႄႈႁၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ)

1. ဝၢၼ်ႈမႄႈႁၢၼ်ႇ

ဝၼ်ၢႈမႄႈႁၢၼ်ႇတေႃႈလဵဝ်ၼႆ့ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢွၼ်တၢင်း ပိူၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမႄႈႁၢၼ်ၼႆသေ ပဵၼ်တၵ်ႉၵႃႇႁူဝ်ၶိုၼ်ႈၵျွင်း သြႃႇၸဝ်ႈႁဝ်းၵျွင်းလွႆလွမ်ႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။