တေႁဵတ်းႁိုဝ် လူလွမ်ပႂ်ႉပႃး သၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်း

ဢဝ်မိုဝ်းသိပ်းၼိဝ်ႉ ယုၵ်ႉတၢင်ႇႁူဝ်သေ ဝႆႈသႃ ရတၼႃႇသၢမ်ယိူင်ႈ ၵူႈၸဝ်ႉၼႂ်ဝၼ်းၶမ်ႈသေ ပိုင်ႈၵုင်ႇမုၼ်ပေႃႈမႄႈလႄႈ သြႃႇသမႃးဢၼ်ယၢမ်ႈ သင်ႇသွၼ်ႁႂ်ႈမီးတၢင်းႁု၊ ယဵၼ်ႇငႄႈလၵ်းလႅမ်မႃး ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ဢၼ်လႆႈလိူၵ်ႈႁူဝ်ၶေႃၼၼ်ၼႆႉမႃးၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႇဢၼ်ႁဝ်း ဢမ်ႇတွၼ်ႉမုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈထူပ်းႁၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉလူၵ်ႈ၊ လိၼ်ၵူၼ်ႇဝႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၼ်လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ထူပ်းၺႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီ၊ ယႃႇပေႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် ထွမ်ႇလၢႆꧦ ယဝ်ႉလၢႆꧦၼၼ်ႉ ၊ ၼင်ႇၵႂၢမ်းမီႈဝႃႈ ဢၼ်လူဝ်ႇဢမ်ႇလႆႈ ဢၼ်လႆႈဢမ်ႇလူဝ်ႇၸိူင်ႉၼၼ်။

တီႈၼႆႈ တေတႅမ်ႈမွၵ်ႇၼႄၵွႃႇ ၼႂ်းမူႇလိၵ်ႈႁူဝ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ၽေးၼမ်ႉ၊ လိၼ်ၵူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးႁင်းမၼ်းၵူၺ်းႁႃႉ၊ ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၽွင်ႈႁ တႄႇၵွႃႇ ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈလွင်ႈ။ ယၢမ်ႈငိၼ်းဝႃႈ ၵူၼ်းၼႆႉ ႁဵတ်းလႆႈၵူႈမဵဝ်းၵူႈယၢင်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ ဢမ်ႇမီးၼႆလႄႈ ၽေးၸိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်း တိုဝ်တၼ်း ဢမ်ႇႁု ဢမ်ႇပွင်ႇ။ ပွင်ႇၸႂ်ယူႇသေ ဢမ်ႇႁဵၼ်းၸွမ်း၊ လိုင်ႉလၢင်ႉၵေႃႈ ဢၢပ်ႈပႃးယူႇ။ ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးတေလၢတ်ႈၼႄ ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ ၸိူင်ႉၼၼ် ၽႂ်ၵေႃႈ သမ်ႉတေဝႃႈ ႁုမေႃယူႇႁင်းၽႂ်မၼ်းယဝ်ႉ၊ ယူဝ်ဝႃႈတေဢမ်ႇထွမ်ႇၵၼ်ၼႆလႄႈ၊ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်မႃးလၢတ်ႈတီႈသုင် ႁႂ်ႈပေႃးမီးၼမ်ႉၼၵ်း၊ ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉ ၵေႃႉလဵဝ်တေႃႇတၢင်းၼမ်သေ ဝူၼ်ႈဝႃႈပေႃးယူႇတီႈၶဵင်ႇသုင်သေ လၢတ်ႈၼႆ တေတိူဝ်းၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈဢိတ်ႉၼိုင်ႈၼႆသေ။

ဢၼ်တေမွၵ်ႇတေၵွႃႇၼႆႉ မီးယူႇ (ႁူဝ်ၶေႃႈဢွၼ်ႇ) သီႇယၢင်ႇ-

ႁိမ်ႈႁွမ်ႈဝူၺ်ႇႁၢင်ႈ (3) ပိူင်လႄႈ လၢႆးႁႄႉၵင်ႈမၼ်း၊

လူမ်း
ၼမ်ႉ
လိၼ်

- လွၵ်းလၢႆးႁေႉၵင်ႈမၼ်း။

လူမ်း

မဵဝ်းလူမ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၵမ်ၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်သႂ်ႇၸႂ်ႁုၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၵႂၢၼ်းၽုၼ်ႇမုၵ်ႇဢၼ်သမ်ႉပေႃး ပိဝ်ပဵၼ်ၵဵၼ်လူင်ၵွႃႇၸွမ်ႈၵူၼ်ႈလူတ်ႉ ၵူၼ်ႈၵႃႈ (တၢင်းမီးၽုၼ်ႇမုၵ်ႉ) ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တီႈတႄႉမၼ်း ဢမ်ႇၵႃး ၵႃႈၼၢၼ်ႉၼိုင်ႈၵူၺ်း၊ ၵႂၢၼ်းလႅၼ်းယႃႈ၊ ဢဝ်ၵေႃႇ (plastic) ၸုတ်ႇၽႂ်းသေလႆႈမႃး၊ ၵႂၢၼ်းၽိုၼ်းၵႂၢၼ်းၾႆး ဢၼ်ၽုတ်းဢွၵ်ႇၸွမ်း ႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇ ႁူင်းၵၢၼ်လူင် ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးသဵင်ႈꧦ။ ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁမ်ႉတေၵွႃႇၶီႇၸိၵ်းပေႉပုၼ်ႈၶွပ်ႇဢၼ်ႁေႉပၼ်ႁႅင်းမႆႈတႃႇၵူၼ်းတႃႇသတ်း။ ဝဵင်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ သူၼ်ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈႁဝ်းယူႇသၢင်ႈထင်သဝ်းၼၼ်ႉ ႁႅင်းမႆႈတေၶိုၼ်းသုင်။

ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ ဢၼ်မႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းမႃးႁင်းၵူၺ်းမၼ်းလၢႆꧦ။ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်ၽွင်ႈဢိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈၸိူင်ႉၼႆ၊ ၵွပ်ႈၸုတ်ႇၸေႈၵႃႈပွင်ႇၵႃႈလၼ် ၵွပ်ႈဢမ်ႇႁုသီႇႁုႁႃႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုတ်ႇထိူၼ်ႇပႃႇဝႃႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈႁႅင်းꧦ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်း/ သတ်း။

ၼမ်ႉ

ၼမ်ႉဝူၺ်ႇႁင်ႈၼႆႉၼႆၵေႃႈ ၼမ်ႇၶုၼ်ႇၵူၺ်း မၼ်းမႃႇပႆႇၵႃး။ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၼမ်ႉ တူႇၼမ်ႉၼဝ်ႈ၊ တေႇၵွႃႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။ ပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်းမၼ်းၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယူႇ၊ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈဢဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈထႅင်ႈ။ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵမ်ႉၼမ်ၵႆႉလႆႈႁၼ် ဢဝ်ထူင်ၸေႈဝႃႇ၊ ထူင်ယၢင်ဝႃႇတေႇၵွႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဝိုတ်ႉလူင်း၊ ထိုမ်ႈလူင်း ၼႂ်းတိုင်းၼမ်ႉ၊ ႁွင်ႈၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးပၵ်ႈမီးပိူင် ၊ ပဵၼ်ဢၵျၢင်ႉယွၵ်းၵူၺ်းꧦ။ ပေႃးႁဵတ်းၼင်ႇၼၼ်သေ ႁိုင်မႃး ၊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦၼႆ ၼမ်ႉၼၼ်ႉ တေတူႇၵွႃႇ ပႅတ်ႈလၢႆၵွႃႇ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီတႃႇသတ်းတဝႃႇ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်ဢီႈသင်လႆႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းမီးတၢင်းတႃႇတေ တုမ်ႉတိူဝ်ႉယွၼ်ႈထိုင် တေႃႇၸွမ်းတူင်ႇဝူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵူၺ်း။ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼင်ႇၼႆၼႆႉ ယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဵတ်းဢဝ်ၶူင်ဢဝ် ၸွမ်းလူၺ်ႈဢမ်ႇပႃး တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ်တႃႇပိူၼ်ႈတႃႇႁဝ်း ၺၢၼ်ႇ၊ ပၺ်ႇၺႃႇသင်။

လိၼ်

လိၼ်လီ ဢမ်ႇလီ ႁႂ်ႈတူၺ်းတီးတူၼ်ႈယိူဝ်ႈတူၼ်ႈယႃႈၼႆလႄႈ၊ ၵမ်ၼမ် တေဢွၼ်ၵၼ်ယၢမ်းႁုႁၼ်ၵၼ်ယူႇ ၼင်ႇလိၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းၽုၵ်ႇသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ၊ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇ၊ ဢမ်ႇမွၵ်ႇ၊ဢမ်ႇမၢၵ်ႇသင်သေ မိူၼ်ၼင်ႇမၼ်းတၢႆဝႆႉၼၼ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉသၽႃႇဝလႄႈ ၵူၼ်း ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဵတ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ထူင်ၸေႈ (plastic) ဝႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵဵပ်းၽဵဝ်ႈ၊ ပႆႉၼမ်ႉမႃးလူၵ်ႈ၊ ပႆႉလူမ်းမႃးထွင်းၵွႃႇဢဝ်ၵူၺ်း။ ၵဵဝ်လူၺ်လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈသြႃသမ်ႉ (ၸဝ်ႈသြႃႇဝိၸႃႇရၼ - ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ) ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “ႁၢမ်ႈ - ထွၵ်ႇယုၵ်းယၵ်း ထူင်ၸေႈ တီႈၼႆႈ၊ ႁိမ်းၶၢင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆဢွၼ်ၵၼ် ထွင်ႇပၢႆႉဝႆႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈတီႈပႅတ်ႈမၼ်း၊ ပုင်းယုၵ်းယၵ်း ၸိူဝ်းၼႆ သမ်ႇဢမ်ႇဝႆႉပၼ်” ၼႆ။ ၶႂ်ႈဝႃႈ ယႃႇပေလၢတ်ႈလၢႆ ၊ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၼႄ ႁႂ်ႈတမ်းၼႄၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႈယဝ်ႉ တီႈတေႉမၼ်း ႁဝ်းၵူၺ်းလူဝ်ႇ ၼႅတ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉဢွၵ်း ၊ သႂ်ႇဢဵၼ်သႂ်ႇႁႅင်း သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်း ထုၵ်ႇၽဵဝ်ႈၵေႃႈၽဵဝ်၊ ထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်း ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီၼႆၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီလုၵ်ႉႁဵတ်းသၢင်ႈၵၼ်ယူႇ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် တေတူၵ်းလိုၼ်း။

ဢၼ်မွၵ်ႇဝႃႈၼႄမႃး ၼႂ်းသၢမ်ႈလွင်ႈသၢမ်ယၢင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်းလွင်ႈဝူၺ်ႇႁၢင်ႈႁိမ်းႁွမ်း ဢၼ်ၸၢင်းတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈ တေႃႇ သတ်ႉတဝႃႇ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်းသဵင်ႈ ၼႂ်ႈၼမ်ႉၼိူဝ်လွႆ တႄႇၵွႃႇ။

လွၵ်းလၢႆးႁေႉၵင်ႈ

ပေႃးမီးၼိုင်ႈၵေႃႈ ႁုမီးသွင်၊ ပေႃးမီႈလွင်ႈပဵၼ်ၵေႃႈ မီးလွင်ႈလုၼႆလႄႈ တႃႇတေထိင်းသိမ်းႁေႉၵင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇမီးယူႇၼႆႉၵွႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁု မီးလွၵ်းလၢႆးဢွၵ်ႇလွတ်ႈမၼ်ႈယူႇ။ လၢႆးမၢႆၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈမႆႉပၼ်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၶူးလူင် (Dr. ၶမ်းမၢႆ ထမ်မသႃမိ) သင်ႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ “ပေႃးႁဝ်းႁၵ်ႉ လိၼ်မႄႈမိူင်း ဢၼ်ႁဝ်းယဵပ်ႇပႆၵွႃႇမႃးယူႇၼႆႉၼႆၵေႃႈ ယႃႇပေႁဵတ်းႁၢႆႉမၼ်း” ၶႂ်ႈဝႃႈ ထုၵ်ႇဢဝ်လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးပဵၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈမႆႉပၼ် လိၼ်မႄႈမိူင်းႁဝ်း။ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီ တေႃႇသတ်းတေႃႇၵူၼ်း တေႃႇမဵဝ်းတူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းလုၵ်ႈၶူင်းၵၢင်ၼႆႉတႄႉꧦ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၸင်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈၽုၵ်ႇပၼ်တူၼ်ႈမႆႉ။

တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မၼ်းတေၸုပ်ႇဢဝ် လူမ်းဢမ်ႇလီ (Carbondioxide) သေ တေၶိုၼ်းႁုင်ဢွၵ်ႇပၼ် လူမ်းၵတ်းလူမ်းယဵၼ် လူမ်းၸိုၼ်ႈသႂ် (Oxygen) ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းသုတ်ႇၶဝ်ႈꧦဢွၵ်ႇꧦယူႇၼႆႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မဵဝ်း ၸၼ် (Carbondioxide) သေ ဢၼ်ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇသမ်ႉ ပဵၼ် (Oxygen) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးယဝ်ႉ မၼ်းတေၵေႃႉၸၼ်ပၼ် ႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႇ ဢၼ်မႆႈႁႅင်းၼႃႇၼၼ်ႉ။ ဢၼ်ဝႃႈမႃးလွင်ႈလူမ်းဢမ်ႇလီ ဢၼ်ဝႃႈမိူဝ်ႈၵႆႈၼၼ်ႉ ပေႃးဢၢႆၵႂၢၼ်းဢမ်ႇလီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈၵွႃႇမုင်းႁေႉပႅတ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ တႃႇၸၼ်ႁေပၼ် ႁႅင်းမႆႈၼၼ်ႉယဝ်ၼႆ မၼ်းတေတိူဝ်းမႆႈမႃး၊ လူမ်းဢမ်ႇလီ ၊ ဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်ၵေႃႈ ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တႃႇတေပဵၼ်မႃး ၽေးၼမ်ႉ မိူဝ်ႈၵႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢိင်တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉၽွင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မၼ်းၸွႆႈၸုပ်ႇပၼ်ၼမ်ႉၽူၼ် ၼမ်ႉၼၢႆးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉမေႃႇ၊ ၼမ်ႉတိုင်း၊ ၼမ်ႉႁွင်ႈ ၵိုၼ်းလီ၊ သႂ်လီ၊ ၸိုၼ်ႈလီမႃးယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၶုၼ်ႇ၊ ၼမ်ႉၼဝ်ႈ သေဢမ်ႇၵႃး၊ ၼမ်ႉၼႆႁႅင်းၵွႃႇၵေႃႈ မီးယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉလႄႈ တႃႇထိင်းသိမ်းပႂ်ႉပႃး ထိူၼ်ႇပႃႇ၊ သၽႃႇဝ လႄႈ ၼမ်ႉၵိၼ် ၼမ်ႉတိုဝ်း တႃႇဢမ်ႇႁႂ်ႈမၼ်းႁႅင်ႈဢေႇၵွႃႇ။

တႃႇၶႄႁေႉ ၽေးလိၼ်ဢမ်ႇလီ (လိၼ်တၢႆ) လိၼ်ၵူၼ်ႇ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ႁေႉၵင်ႈႁႂ်ႈလွတ်ႈၵၢင်းလႆႈ လီတီႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မၼ်းပၢမ်ႉပၼ် လိၼ်မႄႈမိူင်း ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇယၢႆႈ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇၵူၼ်ႇ။ ၸၢမ်းတူဝ်ထူပ်းသေ ထူၺ်ႈတူၺ်း တူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈတူၺ်းၵွၼ်ႇ။ ႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တေႁွပ်ႇဢဝ်လိၼ်ၼၼ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးပႃး။ တီႈၼႆႈၶႂ်ႈဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ လူမ်းမၼ်းလီ ၼႆၵေႃႈ ၸုမ်ႇဢဝ်သေ ၶိုၼ်းႁုင်ပၼ် လူမ်းတူၺ်ႈၸႂ်လီ တႃႇၵူၼ်းသတ်း တၢင်းသဵင်ႈ။ တေဝႃႈ ၼမ်ႉၼႆၵေႃႈ ထွင်ပၼ်ၼမ်ႉ သေ ၸွႆႈလုတ်ႇဝႆႉပၼ်ပႃးၼမ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပၼ်လိၼ်ၼႆၵေႃႈ ႁႃႈတီႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီး ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇတႅၼ်ႈသေ ၶင်ဝႆႉပၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇတေဢမ်ႇၵူၼ်ႇ ဢမ်ႇတၢႆ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လိၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇတိူဝ်းၶႅမ်ႉမႃး လီတွၼ်းၶိုၼ်ႈမႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇလိၼ်ဢၼ်မီး တီႈတႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မၼ်ႈလမ်လီ၊ ၽုၺ်ႈလီ၊ မီးၽုၼ်ႇမီးငႂ်ႈလီ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုင်ပွင်ပၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိၼ် တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်တိူဝ်းၶႅမ်ႉသုတ်း ၼႂ်း (4)ပိူင် (လိၼ်လႅင်၊ လိၼ်ၶွင်၊ လိၼ်လိူင်၊ လိၼ်လမ်) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉလိၼ်လမ်လီၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိူင်ႇတၢၼ်ႇ တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉသုတ်း။ ၵူၺ်းဢၼ်လီသေ လၢႆၼႃႇၼႆႉ ငိုၼ်းၶမ်းမီးၵူႈပၢႆမႆႉၼႆလႄႈ တေထၢင်ႇဝႃႈမၼ်းတီႈပၢႆမႆႉၼၼ်ႉတေႉသေ ဢွၼ်ထဝ်ႇၵၼ်ၽၼ်းတူၼ်ႈမႆႉ တႃႇဢဝ်ငိုၼ်းတီႈပၢႆမႆႉၼၼ်ယဝ်ႉ။

ၵမ်းၼႆႉ တေသိုပ်ႇၵွႃႇ လၢႆးထိင်းသိမ်း ပႂ်ႉပႃးမၼ်းထႅင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႆႉတႄႉပဵၼ် R သၢမ်တူဝ်ယဝ်ႉ -

Reduce - ၶိုၼ်းၶူင်ဢွၵ်ႇ၊

Reuse - ၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်း၊

Recycle - ၶိုၼ်းပၼ်ႇလႅၵ်ႈႁဵတ်းသေပိူင်ꧦ၊

Reduce ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ႁဝ်းမႃးဢဝ် ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသေ ယင်ႇတူၺ်းၵွၼ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ တဝ်ႈၵေႃႇ ထူင်ယၢင်၊ ထူင်ၸေႈ (plastic) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶိုၼ်းၵဵပ်းဢဝ်မႃးၸုလုမ်းတုမ်ၵၼ်သေ ဢွင်ႇႁဵတ်းၶိုၼ်း သေပိူင်သေယၢင်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူၼ်ၶိုၼ်းပၵ်းၵဝ်ႇ။ တၢၵ်ႈဝႃႈမၼ်း ဢဝ်ၵေႃႇဝႃႇ ဢီႈသင် ဢီႈသိင်ႇဝႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်မႃးဢွင်ႇသေ ၶူင်ႁဵတ်း သေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈ ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်း၊ ၼင်ႇပုင်ႇၼမ်ႉ၊ ၵွၵ်းၼမ်ႉ၊ တဝ်ႈၼမ်ႉ၊ သူၵ်ႇ ၸၵွႃႇ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူႈလွင်ႈ။

Reuse ၼႆႉသမ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်၊ ပုင်းၼမ်ႉ၊ တဝ်ႈၼမ်ႉၸဵမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လိၼ်ဢဝ်ၽုၼ်ႇ သႂ်ႇသေ ဝၢၼ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈမွၵ်ႇမၢၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ တူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ တေၵႆႉလႆႈႁၼ် တဝ်ႈၼမ်ႉလိပ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လဝ်ႈမႃးသႂ်ႇသေ ပဵၼ်တဝ်ႈလဝ်ႈၵွႃႇ၊ ပုင်းၼမ်ႉမၼ်းၵိၼ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းသႂ်ႇၶိုၼ်းၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ (ထၢတ်ႈသီႇ၊ တီႇၸႄႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ထုၵ်ႇလီ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်း ၼင်ႇၵိုင်ႇၽႂ်ၵိုင်ႇမၼ်း၊ ယၢင်ႇလႂ် ပိူင်ၼၼ်ႉ၊ ထၢၼ်ႈၽႂ် ၸၼ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈ Reuse ၼႆႉ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇယႃႉ မေးႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းမိူၼ် Reduce သေ ၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်းၵေႃႈလႆႈ။

Recycle ၼႆႉတႄႉ ဢဝ်ၸေႈ၊ တဝ်ႈၵေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယႃႉပၵ်းၵဝ်ႇပိူင်ၵဝ်ႇမၼ်းသေ ႁဵတ်းႁၢင်ႈမွၵ်ႇႁၢင်ႈမႂ်ဝႃႇ၊ ၵွၵ်း၊ ၵွၵ်းသႂ်ႇမွၵ်ႇဝႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇယႃႉပႅတ်ႈမူတ်းꧦ၊ ၸုတ်ႇမူတ်းꧦ။ ပေႃးၸုတ်ႇၼႆႉသမ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၵႂၢၼ်းမၼ်း၊ ဢၢႆမၼ်း ၸၢင်ႈယႃႉသၽႃႇဝ တူင်ႇဝူင်းႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း။ ပေႃးပႅတ်ႈမၢၵ်ႇပႅတ်ႈမိူဝ် ပႅတ်ႈလုပ်ႈလိပ်ႈလုပ်ႈလၢပ်ႈ ၵႃႈပွင်ႇၵႃႈပဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၽေးၶဵၼ်တေႃႇႁဝ်းၶိုၼ်းၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီဢဝ်ၶဝ်ႈၸႂ်ၶဝ်ႈၶေႃး ပွင်ႇၸႂ်ပွင်ႇၶေႃးသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၵွႃႇ တႃႇဢမ်ႇႁႂ်ႈတိူဝ်ႉ သၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း။ ၸင်ႇဝႃႈ သြႃႇၸဝ်ႈယၢမ်ႈသင်ႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ (ၸဝ်ႈသြႃႇဝိၸႃရၼ - ဝတ်ႉပိတၵၢတ်ႈ) “ပေႃးႁဝ်းႁဵတ်းၽွၼ်းလီ ပၼ်ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉၼႆ မိူၼ်တၢင်းႁဝ်းႁဵတ်းၽွၼ်းလီပၼ် တူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်းၵူၺ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဝ်းၽၢႆးႁိူဝ်းၵွႃႇသူင်ႇပိူၼ်ႈ ၽင်ႇၽၢႆႇပုၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၵေႃႈသမ်ႉတၵ်းႁွတ်ႈထိုင် ၽင်ႇၼမ်ႉၽၢႆႇပုၼ်ႉ ၸွမ်းၵူၼ်း ဢၼ်ႁဝ်းၽၢႆးႁိူဝ်းၵွႃႇသူင်ႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ”။

ၶွတ်ႇယွတ်ႈ

ပေႃးပဵၼ်မိူင်းၼွၵ်ႈ (ၼွၵ်ႈမိူင်း) မိူင်းၸိူဝ်းမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်းယႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၵဵပ်းၽဵဝ်ၼႆ ၶဝ်တေဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းၸၢၵ်ႈလူင်သေ ၸုတ်ႇလူၺ်ႈဢမ်ႇဢွၵ်ႇဢၢႆၵွၼ်း။ ၸုတ်ႇၽဝ်သၢင်ႇၼိုင်ႈယဝ်ႉသၢင်ႇၼိုင်ႈသေ လိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၶီႈမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၶိုၼ်းဢဝ်ၵွႃႇႁဵတ်းယၢင်သိူဝ်ႇတၢင်းၶိုၼ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းၶေႇၶဝ် ၸၵွႃႇၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ထူင်ၸေႈ၊ ထူင်ယၢင် (Plastic) ဢၼ်ပဵၼ်မဵဝ်းတူၵ်းလိၼ်ၼၢၼ်းလု၊ ၼၢၼ်းလႅဝ် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႁူဝ်သိပ်းပီမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တေဢဝ်ၵွႃႇၸုတ်ႇ ႁဵတ်းၾႆးတႃႇၸႂ်ႉတႃႇသွႆ။ မဵဝ်းၸေႈၼႆႉ တူၵ်းၼိူဝ်လိၼ်သေ တိူၵ်ႈတီႈဝႃႈ ၶဝ်ႈၼႂ်းလိၼ်ၵွႃႇၵေႃႈ ၼၢၼ်းလုၼၢၼ်းလႅဝ်ၼင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ တူၵ်းၵွႃႇၼိူဝ်လိၼ်ၵေႃႈ ပၼ်ၽေးၶဵၼ်တေႃႇ သတ်းတဝႃႇ ၸိူဝ်းယူႇၼိူဝ်လိၼ်။ တူၵ်းၼႂ်းၼမ်ႉၵေႃႈ ပၼ်ၽေးၶဵၼ်တေႃႇ ၼမ်ႉ။ ပူ၊ ပႃ၊ တဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၵွႃႇၵိၼ်ၺႃးသေ တၢႆၵွႃႇ။ လူမ်းဢမ်ႇလီ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉဢၢႆၵႂၢၼ်းၸေႈၼၼ်ႉၵူၺ်းထႅင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇၸႂ်ႉ၊ ၸႂ်ႉလႆႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉလၢႆး R သၢမ်တူဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်းသေလႄႈ။

ဢၼ်ၶႂ်သင်ႇလၢတ်ႈ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းထႅင်ႈတႄႉ ထွမ်ႇၵွႃႇ၊ လူၵွႃႇယဝ်ႉ ယႃႇပေႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းသိူဝ်း ယႃၸႂ်ၵွႃႇ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၵမ်းဢဝ်လၢႆꧦၵူၺ်း။ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈသူၵဝ် ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ်ႉတႄႉ တေပဵၼ်ၵိၼ်ယဝ်ႉၵျေႃႇ၊ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်သင် - ထွမ်ႇယဝ်ႉဢဝ်ပျေႃႇ ဢဝ်ၵိူဝ်ႉလဵၼ်ႈ ဢမ်ႁဵတ်းသင်ပၼ်ၸွမ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢိင်

*ဢိင်ဢဝ်မႃးတီႈ ပၢင်ပၼ်တၢင်းႁု လွင်ႈ(ENVIRONMENT) ဢၼ်ၸုမ်း (သစ်ပင်ချစ်သူများ - တောင်ကြီး)