"တႆး" ပွင်ႇဝႃႈသင်

ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ် တႆး ၼႆတႄႉ တႆႈၵူႈၵေႃႉ တေႁူႉယူႇသေတႃႉ "တႆး" ပွင်ႇသင်? တႆးပဵၼ်သင်မႃး? တႆးယူႇသဝ်းယူႇတီႈလႂ်လၢႆလၢႆ? ၼႆတႄႉ တႆးၵူႈၵေႃႉတေဢမ်ႇႁူႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈလူၺ်ႈပိုၼ်းတႆး ဢၼ်ပဵၼ်ပပ်ႉယႂ်ႇၽိုၼ်လူင် ဢၼ်တႆးတႅမ်ႈဝႆႉတဵမ်ထူၼ်ႈၵူႈပိူင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈလူဢၢၼ်ႇႁၼ်မႅၼ်ႈ။ သင်ဝႃႈ ယၢမ်ႈမီးမႃးယူႇၼႆၵေႃႈ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈၽေးၽူႈၶဵၼ်ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ တေတႅၵ်ႇယၢႆႈႁူင်ႈႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၸင်ႇဢမ်ႇႁၼ်မီးဝႆႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ တႆးလႆႈၼႃႈလဵၵ်ႉ၊ တႆႈလႆႈတူၵ်းတႅမ်ႇ၊ တႆးလႆႈၸႂ်ဢူၼ်ႈ၊ တႆးဢမ်ႇၶႂ်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇမေႃႁၼ် ပိုၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇလေႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယၢမ်ႈပဵၼ်သင်မႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉထိုင်။ ၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်တေသိုပ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈထႅင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လၢမ်းလိမ်းယၢင်ႈၵႂႃႇ ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယူႇ။ တႆးပဵၼ်သင်? ႁဵတ်းသင်မႃး? တႆးပွင်ႇသင်? ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉထိုင်မႃး။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေႁူႉၵေႃႈ တႆးဢမ်ႇတွၼ်ႉဢွၼ်ၵၼ် လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး။ ၵွပ်ႈသင်လႃ? ၵွပ်ႈလူၺ်ႈ တႆးဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်မႃးသေပွၵ်ႈ၊ တႆးၵုမ်ႇလႆႈၵူဝ်ပိူၼ်ႈမႃးယူႇ ၵူႈသိုပ်ႇၵူႈပၢၼ်ယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပိုၼ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ်တႄႉ ၼင်ႇၵႃႈ ၶဝ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ထိုင်မႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶိုၼ်းတႅမ်ႈၼႄ သပ်းလႅင်းဝႆႉပၼ် လွင်ႈတႆးမႃးယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတႆး လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုတ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶိုၼ်းတႅမ်ႈမၢႆ သိုပ်ႇပၼ်ႁႂ်ႈသၢႆၸႂ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးၵူႈၵေႃႉ ႁူႉၸႅင်ႈႁၼ်လႅင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

"တႆး" ၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁႃႈႁဵင် (5000) ပီ (BC 3000) ၼၼ်ႉ တိုၼ်းယၢမ်ႈမီးမိူင်းသဝ်းၶေႃမႃး ႁင်းၵွႆး။ ယၢမ်ႈမီးၶုၼ် ၽူႈမီးဢူမုၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇသေ ၽွင်းငၢမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးယူႇ။ တႆႈၼႆႉ ဢမ်ႇမေႃယူႇသဝ်းမဝ်းၸွမ်းၵႄႈၵၢင်ပိူၼ်ႈ၊ မေႃယူႇလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃသေ မေႃမိုတ်ႈႁၵ်ႉတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းၶူဝ်းၶွင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ပိူၼ်ႈမႃးယႃႉၵဝ်း "လွင်ႈသဝ်းၶေႃတႆး" ၵေႃႈ "တႆး" ဢွၼ်ၵၼ်ဢဝ်ဢသၢၵ်ႈလႅၵ်ႈသေတိုၵ်းဢၼ်းၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈမႃးယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တီႈၼႂ်းၽိုၼ်ထမ်း ရႃႇမၶမ်းႁႅင်းဢၼ် သုၵ်ႉၶေႃးထႆး(သိုပ်ႇၶိူဝ်းတႆး) တႅမ်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈ AD 1292 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ တႆးၼႆႉ တီႈပွင်ႇပဵၼ် လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ (FREE) ၼႆယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ တႆးၼႆႉ ႁၵ်ႉသူင်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းသေ ၶႂ်ႈယူႇလႆႈသဝ်းၶေႃလႄႈ တိုၵ်းတေႃးၵေႃႉဢၼ်ယႃႉၵဝ်းတႆး၊ ႁိမ်တီႈယူႇတႆး၊ တဵၵ်းတဵင်တႆးမႃးၼၼ်ႉ တႆးဢွၼ်ၵၼ်လူႉသုမ်းၵႂႃႇၵႃႈႁိုဝ်ယဝ်ႉ?၊ တႆးလႆႈတၢႆယွၼ်ႉၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၵႃႈႁိုဝ်ယဝ်ႉ?၊ ၼႆၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပီမိူင်းၼၼ်ႉမႃး တႆးလႆႈထူပ်းၽေးၶဵၼ်မႃးလႄႈ ၽႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇပွၼ်ႈဢၢၼ်ႇလႆႈ လွင်ႈတႆးလူႉသုမ်းတၢႆႁၢႆၵႂႃႇလူၺ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။

"တႆး" ၸွင်ႇၸႂ်ႈ ၶႄႇ

ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "တႆးၼႆႉလုၵ်ႉတီႈၶႄႇယဵၼ်းပဵၼ်မႃး" ၼႆလႄႈ ၽူႈဢၼ်ဢမ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁၼ်ထိုင်ပိုၼ်းလီလီလႄႈသင်၊ ၽူႈဢၼ်ထၢင်ႇၶိုၵ်ႉၶႄႇလႄႈသင်၊ တိုၼ်းတေယုမ်ႇယမ်လွင်ႈၼႆႉယူႇ။ တီႈတႄႉၸိုင် တႆးၵေႃႈဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၶႄႇ၊ ၶႄႇၵေႃႈဢမ်ႇၸိုဝ်ႈတႆး၊ တိုၼ်းပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသွင်ဢၼ် ယူႇသဝ်းၵိုၵ်းႁွမ်းၸွမ်းၵၼ် ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပီမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈတႆးၵေႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်ဢမ်ႇၵိုတ်းဝႆႉ ပပ်ႉပိုၼ်းဢၼ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႇ တႃႇတေထဵင်လႆႈၶိုၼ်းလႄႈ ၵေႃႉဢမ်ႇႁူႉဢမ်ႇႁၼ်ၵေႃႈၼမ်သေ ၸင်ႇလႆႈယုမ်ႇၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈယူႇ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်သင်?၊ ပဵၼ်ၶႄႇယဵၼ်းႁႃႉ?၊ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁင်းၵူၺ်းႁႃႉ? ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉပွင်ႇလႆႈလီလီ။

တီႈတႄႉၸိုင် ၸဵမ်မိူဝ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်တေပဵၼ်ၶႄႇမႃး ၶိူဝ်း ပၢၵ်ႉ (Bak) ၼၼ်ႉ ယင်းပႆႉလူင်းမႃးယူႇၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းၶႄႇ(China) ယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ တႆးပေႃးတိုၼ်းမႃးယူႇသဝ်းထႃႈဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်းၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ တႆးမႃးယူႇတႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႈ၊ ဝဵင်း၊ မိူင်းသေ ယူႇသဝ်းယဝ်ႉႁိုင်ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပီယဝ်ႉ ၸင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပၢၵ်ႉ (Bak)ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လူင်းမႃးယူႇၸွမ်းႁိမ်းၶႅပ်ႇၼမ်ႉ လႅၼ်လိၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းတႆး၊ မႃးယူႇပဵၼ်ၼင်ႇၶႅၵ်ႇတႆး၊ တႆးဢမ်ႇႁူႉၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းသင်၊ တႆးႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ "ၶႅၵ်ႇ"၊ လူဝ်ႇႁဵတ်းသင်၊ လၢတ်ႈသင်ၵေႃႈ တႆးဝႃႈၶဝ်"ၶႅၵ်ႇ"၊ ၵႂႃႇႁွင်ႉၶႅၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးလႄႈ၊ ၵႂႃႇၸူႈၶႅၵ်ႇၼၼ်ႉလႄႈၼႆသေ ႁိုင်မႃး "ၶႅၵ်ႇ" ၼၼ်ႉယဵၼ်းႁွင်ႉပဵၼ် "ၶႄႇ"ၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပိုၼ်းၶဝ်ဝႃႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ လႆႈႁၼ်ပိုၼ်းၶႄႇဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈသုတ်း (ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈ) ၼႆသေတႃႉ တႆးသမ်ႉၸိုၼ်းမႃးယူႇဢွၼ်တၢင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် သင်ဝႃႈၶႄႇၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈၼႆၵေႃႈ ဢၼ်တေၸဝ်ႉသေၶႄႇၶဝ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉယင်းမီးတႆးထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။

ယွၼ်ႉတႆးၸဝ်ႉသေၶႄႇလႄႈ ၸဝ်ႈပိုၼ်း(ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း)ၶဝ် ၸင်ႇတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ- "တႆးၼႆႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶႄႇ" (Tai is the eldest brother of Chinese)ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵေႃႉဢမ်ႇႁူႉတႄႉ ထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ပီႈၼွင်ႉၵၼ်၊ တီႈတႄႉဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ၊ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈတႆးပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းၸဝ်ႉဝႆႉဢွၼ်တၢင်း၊ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၸဝ်ႉထႃႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်းၶႄႇလႄႈ ၸင်ႉပဵၼ်ပီႈၶႄႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းလီလီၸိုင် ၶႄႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈတႆး၊ တႆးၵေႃႈဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၶႄႇ၊ တိုၼ်းပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသွင်ဢၼ် ယူႇၵိုၵ်းႁူမ်ႈၵၼ်တိုၵ်းၵၼ်၊ ၽၼ်းၵၼ်၊ ႁိမ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပီမႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။