"တႆး" ပဵၼ်ၽႂ် လုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃး

တႆးၼႆႉမိူဝ်ႈပႆႇလူင်းမႃးၼႂ်းမိူင်းၶေႇ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ ပွတ်းၵၢင်၊ ပွတ်းတူၵ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ဢေးသျႃး(Asia) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၶိုၼ်ႈယူႇတီႈၼိူဝ် လွႆဢၢၼ်းတႆး(ဢၢႆႈတႆး)(Altai) ယဝ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်တေပဵၼ်မႃး တႆး၊ ၵတၢႆး၊ ဢိၼ်ႇတူဝ်ၼီးသျႅၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်သိုပ်ႇလူင်းမႃးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇပွတ်းၵၢင်လေႈ ပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႆးၼႆႉ သူင်တီႈဢၼ်မီးၼမ်ႉ၊ တီႈဢၼ်လွင်ႈမႆႈၵတ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် တႆးသိုပ်ႇၽႄႈလူင်းမႃးယူႇၸွမ်း ၽၢႆႇတူၵ်း ၼမ်ႉယၢၼ်ႇၸီႇ၊ ယူႇၼၢၼ်ႉ(မိူင်းသႅၼ်) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ဝၢႆးသေ တႆးမႃးယူႇသဝ်းယဝ်ႉ ႁိုင်ႁဵင်ပီ ၶိူဝ်းဢၼ်တေပဵၼ်ၶႄႇ ၶိူဝ်းပၢၵ်ႉ(Bak) ၼၼ်ႉၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈမႃး ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းၶႄႇ(ယၢမ်းလဵဝ်)ၼၼ်ႉသေ မႃးယူႇတီႈ ႁူဝ်ၼမ်ႉႁႂၢၼ်ႇႁူဝ်(ႁွင်ႈႁူဝ်ႈ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ BC 3000-2000 ၼၼ်ႉဢႃးရီႇယၢၼ်ႇ(ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼိူဝ်ႉၶၢဝ်) ၶဝ် လတ်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းၵလႃး(India)ပွတ်းတူၵ်း၊ မႃးၸွမ်းၵႄႈလွႆႁူးၵွင်(ဟူးကောင်တောင်ကြား)သေ ပူၼ်ႉၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်း မုၼ်ႇၶမႃႇလႄႈ၊ မိူဝ်ႈ BC 2000-1500 ၼၼ်ႉ မုၼ်ႇၶမႃႇၶဝ် ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်သုတ်ႉပၢႆႈၶဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ(ယၢမ်းလဵဝ်)လႄႈ ၽႅဝ်ထိုင်ဢၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်တေၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ တႆး၊ ၵတၢႆး၊ ဢိၼ်တူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်း ၶဝ် ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ႈၽႃႇတတ်းၵႄႈၶဝ်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈပၢႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးပၢႆႈၽၢတ်ႇယဝ်ႉ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး တႆး၊ ၵတၢႆး၊ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇ ယဝ်ႉၼၼ်ႉၸိုင်-

တႆး

ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ မုၼ်ႇၶမႃႇၽႃႇတတ်းလႄႈ တႆးၸင်ႇၶၢမ်ႈၼမ်ႉယၢၼ်ၸီႇ ၵႂႃႇယူႇသဝ်းတီႈဢိူင်ႇ ႁူႇပေႇ(Hubei)၊ ႁူႇၼၢၼ်ႇ(Hunam)ပွတ်းၸၢၼ်း၊ ဢၢၼ်ႇႁူၺ်ႈ(Anhui) သေ တႄႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ပဵၼ် မိူင်းၸူႈ (T'su) @ မိူင်းသိူဝ် (T'so) @ ၶျူႇ(Chu) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်း

သမ်ႉပၢႆႈလူင်းၵႂႃႇ ၵုၼ်မလေး၊ မုၼ်ႇၶမႃႇသမ်ႇတိုၵ်းထႅင်ႈလေႈ သိုပ်ႇပၢႆႈလူင်းၵႂႃႇယူႇသဝ်း တီႈၵုၼ်ဢိၼ်တူဝ်ႇၼီးသျႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၶဝ်ၽႃလိူတ်ႈ မႄႇလႄႇၼီးသျႅၼ်း(Melanesians) ယူႇယဝ်ႉ။

ၵတၢႆး

သမ်ႉၵႂႃႇပၵ်းယူႇသဝ်းတီႈ ၵုၺ်ႇၶျွင်ႇသေ ၽႄႈၸၵ်းၵၼ်ၵႂႃႇထႅင်ႈတၢင်းၸၢၼ်း၊ ၵႂႃႇၽႅဝ် ၵႂၢၼ်ႇၸီႇ၊ တူင်ႇၵိၼ်း၊ တေႃႇပေႃးၽႅဝ် ႁၢႆၼၢၼ်(ႁၢႆးၼၢင်း)ယဝ်ႉ။ ၵတၢႆးၼႆႉ ႁိုင်မႃး ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵႄႈတႆးလႄႈ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်း၊ ၵႂၢမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ပွင်ႇၵၼ်တင်းသွင်ၽၢႆႇလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ၶဝ်ၼႆႉပဵၼ် ၶဵဝ်ၶိူဝ်းတႆးသၢမ်ပီႈၼွင်ႉၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။

တႆး၊ ၵတၢႆး၊ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၼႆႉ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၾိင်ႈ၊ လွင်ႈယူႇသဝ်း၊ ၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၼင်ၶဝ်ၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်တႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆ American Anthropologist Dr. Paul Benedict တႅမ်ႈၼႄဝႆႉယူႇ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ Tai, Kadai, Indonesian, a new aligment in South East Asia, 1942 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸုမ်းၵတၢႆးၼႆႉ မီးဝႆႉသီႇပိူင်

(1) လီ (Li)၊ လွႆ (Loi) ဢမ်ႇၼၼ် တႆး (Dai)

ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်းၵၢင်ၵုၼ် ႁၢႆႇၼၢၼ်ႇ (ႁၢႆးၼၢင်း)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

(2) ၶႄႇလၢဝ်း (Keh - Lao)

ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇ မိူင်းၶေႇ ပွတ်းၵၢင်လႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်း။

(3) လႃႉၵႂႃႇ (LaQua)

ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသဝ်း တူင်ႇၵိၼ်း ပွတ်းၼိူဝ်။

(4) လႃႉတီႈ (Lati)

ယူႇသဝ်းလႅၼ်လိၼ်ၶႄႇလႄႈ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသီႇမဵဝ်း(ၸုမ်းၵတၢႆး)ၼႆႉတႄႉ ယွၼ်ႉၶႄႇဢိုၼ်လႆႈၼမ်ယဝ်ႉလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တေၶႂ်ႈယဵၼ်းႁၢႆၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ယဵၼ်းလွင်ႈၾိင်ႈထုင်း၊ ၽႃႇသႃႇ၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေတႃႉ ပေႃးတေဢဝ်ၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဝႃႈတႄႉ ပဵၼ်တႆးၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၶႄႇ ဢိုၼ်တႆး

ၶႄႇၶဝ်ႈမႃးယူႇ ႁူဝ်ၼမ်ႉမႄႈႁွင်ႈႁူဝ်ႈၼၼ်ႉသေ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေဢိုၼ်ဢဝ် လိၼ်မိူင်းဢၼ်တႆးၽႄႈ တိူၼ်းယူႇၸွတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်လိၼ်မိူင်းၶဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ႁိုင်ဢၢၼ်ႇႁဵင်ပီမၼ်းယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ပၢၵ်ႉ(Bak) ၼၼ်ႉ ၶဝ်ယူႇႁူဝ်ၼမ်ႉ မႄႈႁွင်ႈႁူဝ်ႈသေ ဢိုၼ်တႆးလူင်ၵႂႃႇၸွမ်း ၼမ်ႉမႄႈလိူင်(Yellow River) တေႃႇထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇလိူင်(Yellow Sea) ၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢိုၼ်တႆးႁိုင်ႁဵင် (1000) ပီ။ လုၵ်ႉတီႈၽၢႆႇႁွင်ႇၼမ်ႉမႄႈယၢၼ်ႇၸီႇသေ ႁႂ်ႈဢိုၼ်ၶၢမ်ႈၽၢႆႇၸၢၼ်းၼမ်ႉမႃးလႆႈထႅင်ႈသမ်ႉ ႁိုင်ထႅင်ႈႁဵင် (1000) ပီယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶႄႇၶဝ်ဢိုၼ်ဢဝ်တႆး လိၼ်တႆး၊ မိူင်းတႆး၊ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ၶႄႇ၊ မိူင်းၶႄႇ ၵႂႃႇၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈၶဝ်လႆႈဢိုၼ်ႁိုင်မႃး သၢမ်ႁဵင် (3000) ပီ ယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈ AD 1888 ၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶႄႇ ၶိူဝ်း ၶျိင်း(Ching) ၸိူဝ်ႉမၢၼ်ႇၶျူးၶဝ် တႅပ်းတတ်းၸီႉသင်ႇဝႃႈ တႆးဢၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ တေလႆႈၼုင်ႈၶူဝ်းၶႄႇ၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶႄႇ၊ တေဢမ်ႇလႆႈၼုင်ႈၶူဝ်းတႆး၊ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းတႆး ၼႆသေ ၶဝ်ၽႅၼ်ၵၢၼ်ဢိုၼ်ဢဝ်တႆးယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်လမ်ႇလွင်ႈ ထႅင်ႈႁႅင်းႁႂ်ႈတႆးယဵၼ်းႁၢႆၵႂႃႇ ႁွမ်းၸူးၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃး ပၢၼ် မဝ်ႇၸီႇတုင်း (AD 1949 - 1977) ၼၼ်ႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ် "လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၾိင်ႈထုင်း" ၼႆသေ တႅပ်းတၢႆပႅတ်ႈၶိူဝ်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တႆး ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ၊ ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈၶူဝ်းၶွင်သိူၵ်ႈပိုၼ်းတႆး၊ ၵွင်းမူးတႆး၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈတႆး၊ ပပ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးတႆး၊ ထုင်းတႆးလႄႈ တႆးဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ လႆႈတုၵ်ႉယၢၵ်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇသေၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈတေယဵၼ်းႁၢႆပဵၼ်ၶႄႇၵႂႃႇၼႆႉ မီးမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တႆးဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈယဵၼ်းပဵၼ်ၶႄႇၵႂႃႇလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ႁၢမ်ႉၼမ်ၼႆႉဢမ်ႇၸိုဝ်ႈလိူတ်ႈၶႄႇ၊ ပဵၼ်လိူတ်ႈတႆး၊ ယွၼ်ႉဢမ်ႇၽွင်းလိူဝ်လႆႈ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းၶဝ်တဵၵ်းတဵင်လႄႈ လႆႈယဵၼ်းႁၢႆပဵၼ်ၵႂႃႇၶႄႇသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်လိူတ်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းတႄႉ ႁူႉပဵၼ်လိူတ်ႈတႆးႁၢမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၽူႈႁူႉပိုၼ်းၶဝ် ၽႂ်တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈ။

တႆးမႃးယူႇၸဝ်ႉထႃႈ၊ ၾိင်းထုင်းသုင်ထႃႈသေတႃႉ ယွၼ်ႉတႆးဢမ်ႇသူင်ႁၵ်ႉ ၾိင်း ၵႂၢမ်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင်ပၢႆးဝူၼ်ႉတႃႇၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ယူႇငၢႆႈလူမ်ၸႂ်လႆႈၸိူင်ႉႁိုင်ၵေႃႈ သိုပ်ႇဢွၼ်ၵၼ်ယူႇသဝ်းမႃး။ တႃႇတေၵိုၵ်းပိုၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၵႂႃႇၵေႃႈ တႆးဢမ်ႇတွၼ်ႉသွၼ်ႇဝူၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈသေ ၶိုင်ပွင်ဝႆႉပၼ်မႃး (ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈတိုၵ်ႉမိူၼ်ၼႆယူႇ)လႄႈႁိုင်မႃး ဢၼ်လႂ်ပဵၼ်ၶွင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ ဢၼ်လႂ်ပဵၼ်ၶွင်ၽႂ်တႄႉတႄႉၼႆၼၼ်ႉ သၢႆသိုပ်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးပၢႆလိုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမေႃသွၼ်ႇဝူၼ်ႉသေ ၶႅၼ်းထၢင်ႇပိူၼ်ႈၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမႃး၊ ထႅင်ႈႁႅင်းၵူဝ်ပိူၼ်ႈတိၵ်းတိၵ်း။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေယူႇသႃႇလူမ်ၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉ ယဵၼ်းပွမ်ယိူင်ႈယူႇႁဵတ်းၸိူင်ႉပိူၼ်ႈ။ ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်လမ်ႇလွင်ႈ ၵမ်ႉႁႅင်းပၼ် ႁႂ်ႈတႆးလႆႈ ယဵၼ်းႁၢႆၸူမ်ၸိုမ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇလေႃးပိူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉတႆး ဢမ်ႇၶိုတ်းပိူၼ်ႈမႃး ႁိုင်မႃးၵေႃႈ တူၵ်းလိုၼ်းပိူၼ်ႈ တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ သင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၶႄႉၶဵင်ႇပိူၼ်ႈမႃးလႆႈသေ ပိူၼ်ႈၸင်ႇဢူမ်ဢိုၼ်ဢဝ်လႆႈမႃးလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမီးၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ တႆးယင်းဢမ်ႇယဵၼ်းႁၢႆၵႂႃႇသဵင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။