ၽွၼ်းလီ ၽၵ်းမီႇလႅင်

ၽၵ်းမီႇလႅင်
ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၵမ်ႈၼမ် ၽၵ်းမီႇလႅင်
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄပၢႆးသၢႆႊ
ၸိုင်ႈ:	Plantae
Division:	Magnoliophyta
ၸၼ်ႉ:	Liliopsida
ၶိူဝ်း:	Asparagales
ၶိူဝ်းႁိူၼ်း:	Amaryllidaceae
ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽႄ:	Allioideae
ၸိူဝ်ႉ:	Allium
ၾၼ်း:	A. cepa
ၸိုဝ်ႈႁူမ်ႈ
Allium cepa L.

ၽၵ်းမီႇလႅင် ပၼ်ၽွၼ်းလီတင်းၼမ်

ၽၵ်းမီႇလႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်သၽႃႇဝသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်းၸၢဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဝၢၼ်မဵဝ်းၼိုင်ႈသေ မီးၽွၼ်းလီယ်ႂႇ လႄႈ ပဵၼ်ယႃႈယႃၼမ်တႄႉတႄႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးႁဝ်းႁုင်သုၵ်းယဝ်ႉတႄႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉၽၵ်းမီႇလႅင် ဢၼ်ပဵၼ်ယႃႈယႃၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈႁၢႆလၢႆၵွႃႇၸွမ်းထၢတ်ႈမႆႈၼၼ်ႉပႅတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ၼင်ႇႁိုဝ်တေပဵၼ်ၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီၵိၼ်ပၼ်ဢၼ်လိပ်း ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်သေ သွႆးပဵၼ်ၽၢၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ဢၢႆသူပ်းမဵၼ်ၼႆသေ ဢမ်ႇၵိၼ်ၵေႃႈမီး၊ တီႈတေႉမၼ်း ဢၢႆႁိုၼ်းၼႂ်းႁူဝ်မီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယႃႈယႃလီယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈဢဝ်မိတ်ႈထိူဝ် ၽၵ်းမီႇလႅင်ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈဢၼ်ႁိုၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Allin ၼၼ်ႉတေဢွၵ်ႇမႃး၊ ထၢတ်ႈ Allin ၼႆႉ ပေႃးမၼ်းတိူဝ်ႉၺႃးလူမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇယဝ်ႉၼႆ တေယဵၼ်းပဵၼ် Volatile oil သေ တေပဵၼ်ယႃႈလီမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ႁႅင်းထၢတ်ႈႁိုၼ်းမီႇလႅင်ၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉၸုပ်ႇဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ယၢင်ၼွင် တီႈႁွႆးတုမ်ႇယဵၼ်း ၼႂ်းတွင်ႉ ၼႂ်းတူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းယူႇလီမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းႁဝ်းတိုၵ်ႉသွႆးၽၵ်းမီႇလႅင််ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဢၢႆႁိုၼ်းၽၵ်းမီႇၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ုႈၼမ်ႉတႃ ၼမ်ႉမုၵ်ႈႁဝ်း ၸိုမ်းလႂ်ဢွၵ်ႇမႃး၊ ၼႆႉပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇၽၵ်းမီႇလႅင်ယဝ်ႉ။

ၽၵ်းမီႇလႅင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ႁဝ်းၶႅင်လႅင်း၊ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်းမီးတၢင်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီၵိၼ်ပၼ်ၼမ်ၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၽၵ်းမီႇလႅင််ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႆမၼ်းၼႂ်းဢဵၼ်လိူတ်ႈႁဝ်း ယွမ်းလူင်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼၵ်းတူဝ် ယွမ်းလူင်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီႇလႅင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိၼ်ၶဝ်ႈဝၢၼ်သေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ပႃးယႃႈယႃလီလူင်ၼႆလႄႈ ဢမ်ႇလီလိုမ်းၵိၼၶပၼ်လႃးလႃး။

မီႇလႅင်ၼႆႉ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈသႂ်ႇသူပ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ လူင်းၵွႃႇၸွမ်းသၢႆႁူင်းၶဝ်ႈသေ သုၵ်ႈလၢင်ႉပၼ် ၶီႈၶႆးၶေႃႇ လႄႈ မူင်ႈမႅင်းၼွၼ်ဢွၼ်ႇ ၸွမ်းသႆႈၼွႆႉ သႆႈလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႃႇပေႃးထိုင်ႁူးၽၢႆႈလူင်ၵွႃႇၼႆယဝ်ႉ။ လႄႈ သုၵ်ႈလၢင်ႉပၼ် ၶီႈၶႆးၶေႃႇ ၸွမ်းမၢၵ်ႇၵႅဝ်း ၵျွၵ်ႉၵၢတ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ွ ႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်လီသေ ယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉယဵဝ်ႈ သူင်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေႁေႉၵင်ႈတၢင်းပဵၼ်လိၼၼ်ႉၵေႃႈ လီဢွၼ်ၵၼ် ၵိၼ်ပၼ်ၽၵ်းမီႇလႅင် ၵူႈဝၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပုမ်ပီး ပုမ်တိုင်ႇတူဝ်ၵႂ်ႈ၊ ၵူၼ်းၼိူဝ်ႉၼင်ႁဵဝ်ႇ ယွမ်ႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးၵိၼ်ပၼ်မီႇလႅင်ၵူႈဝၼ်းၼႆ ႁၢင်ႈၽၢင်ၼိူဝ်ႉၼင်ၶဝ် တေႁၢင်ႈလီပီးသၢၼ်း ၶွင်ႇလႅင်ၸိုမ်ႉယမ်းသေ ‌လီလူလီတူၺ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵွၢမ်းၵပ်းထုၵ်ႇတႆးမီးဝႆႉထႅင်ႈ- ၵိၼ်ၽၵ်းမီႇလပ်းလႅင် ထႅင်ႈႁႅင်းၶႅင်ယႃႁိူဝ်ႉ၊ ၼိူဝ်ႉၼင်ၼုမ်ႇလဝ်းလႂ် ႁူဝ်ၸႂ်ၵပ်ႉႁၢႆၵၢင်း၊ ႁူမ်ႈတင်းလွင်ႈၶၢၼ်ၶေႃႇ တွင်ႈလေႃႇၵဵင်ႈမူတ်းသႂ် လီသိူဝ်းၸႂတႄႉယဝ်ႉ။